Thử điểm lại quan điểm lịch sử và văn hoá trong tác phẩm của Nương Linh, Mường Giang và…

Thử điểm lại quan điểm lịch sử và văn hoá trong tác phẩm của Nương Linh, Mường Giang và Nguyển Gia Kiển

Từ mấy năm qua đã có một số tác phẩm liên quan đến Champa ra đời ở Việt Nam cũng như ở một số nước như Malaysia, Pháp, Mỹ. Trong đó đáng chú ý nhất là 3 cuốn sách: Tổ Quốc Ăn Năn của Nguyễn Gia Kiển, Lịch Sử Vương Quốc Champa của Lương Ninh và Qua Những Nẻo Ðường Bình Thuận của Mường Giang [2].
Cả 3 cuốn sách này, tuỳ theo mức độ khác nhau mà tác gả có đề cập về lịch sử và nền văn minh Champa. Có điều đáng chú ý là các tác phẩm này do 3 tác giả gốc người Việt thực hiện. Họ xuất thân từ những chế độ khác nhau. Giáo sư Lương Ninh thì ở Việt Nam, Nguyễn Gia Kiển ở Pháp và Mường Giang ở Hoa Kỳ. Cả 3 tác giả đều có mục đích, quan niệm riêng khi viết tác phẩm, chủ yếu phục vụ cho lí tưởng của họ nhưng có một điều Champa lại trở thành nạn nhân của lí tưởng này. Nếu như Lương Ninh viết cuốn Lịch Sử Vương Quốc Champa để phục vụ cho chính sách dân tộc thiểu số mị dân trong chế độ Xã Hội Chủ Nghĩa ở Việt Nam thì Mường Giang và Nguyễn Gia Kiển lại viết sách của mình để bảo vệ chế độ Cộng Hoà ở miền Nam Việt Nam trước năm 1975 và hoan hô mô hình tự do, dân chủ ở Phương Tây. Có một điều lạ, đó là 3 cuốn sách nêu trên mang 3 chủ đề và 3 tư tưởng khác nhau của 3 tác giả không cùng xuất phát từ một tổ chức, xã hội chính trị nhưng lại cùng giống nhau về mặt tư tưởng. Nếu Nguyễn Gia Kiển bàn về Champa trong tác phẩm Tổ Quốc Ăn Năn một cách hời hợt mặc dù Champa là chủ nhân chính của dải đất miền trung Việt Nam trong quá khứ lịch sử, thì Lương Ninh và Mường Giang lại có một cách nhìn về Champa một cách rất phiến diện, phi khoa học và đôi lúc có thái độ thù địch. Trong tác phẩm Tổ Quốc Ăn Năn của Nguyễn Gia Kiển, tác giả viết nhận định về Ðại Việt và Champa «Một bên [Ðại Việt] là ảnh hưởng nho gia, ảnh hưởng văn hoá Trung Quốc, làm nông nghiệp; một bên [Champa] là ảnh hưởng văn hoá Ấn Ðộ dựa trên 2 giai cấp tăng lữ và chiến binh» (tr. 201). Ðây là một câu viết đầy ẩn ý cho rằng Ðại Việt là cư dân nông nghiệp, hiền hoà và chất phác còn Champa là dân tộc luôn gây chiến tranh. Còn tác giả Lương Ninh, trong cuốn Lịch Sử Vương Quốc Champa khi lí giải chiến tranh giữa Ðại Việt và Champa trong suốt 352 trang cũng chỉ đưa ra một nguyên do duy nhất là khi Ðại Việt đánh Champa là do «Champa cướp phá và không nộp cống» (tr. 81, 82, 85 và 187).Và Mường Giang, trong cuốn Qua Nẻo Ðường Bình Thuận cũng cho rằng «Chiêm thành mất nước là do họ tự đạo diễn. Cuộc Nam tiến của Ðại Việt chẳng qua cũng chỉ là một ngẫu cảm trùng» (tr. 115-116).

Qua 3 cuốn sách nêu trên độc giả thấy rằng dù người Việt sinh sống ở nơi đâu, bất cứ ở chân trời góc biển nào hay sống trong bất cứ chế độ nào tự do, dân chủ như ở Phương Tây hay chế độ độc đảng của Chủ Nghĩa Xã Hội ở Việt Nam thì khi nhận diện về Champa, họ đều có một cách nhìn giống nhau bởi một tư tưởng Nam Tiến của dân tộc Việt.

Mặc dù 3 tác giả nêu trên có trình độ kiến thức rất cao, nhưng do xuất phát từ một tư tưởng Ðại Việt nên họ mất đi tinh thần công minh trong nghiên cứu khoa học và do vậy cách nhìn của họ đối với Champa không công bằng, phiến diện, một chiều, đôi lúc họ đặt vấn đề và lí giải vấn đề không phù hợp với hoàn cảnh lịch sử và nền văn minh Champa. Chính vì vậy, 3 tác phẩm trên đã trở thành đối tượng bình luận và phê bình của chúng tôi.

Trong phần phê bình này chúng tôi chỉ chú tâm đến những chương mục nào trong 3 tác phẩm nêu trên có liên quan đến Champa. Phê bình 3 tác phẩm này không ngụ ý là phê bình tác giả, người đồng nghiệp viết sách mà chủ yếu là phê bình, chỉ trích những tư tưởng, chính sách và chế độ nào có ẩn ý làm sai lệch và phai nhạt đi lịch sử và nền văn minh Champa. Phê bình này cũng nhằm đưa ra ánh sáng những gì là sự thật phù hợp với hoàn cảnh lịch sử, xã hội Champa và trả lại cho nền văn minh Champa theo đúng giá trị của nó trong lịch sử. Phê bình cũng là một mặt quan trọng trong nghiên cứu nhằm đi đến mục tiêu là bảo vệ nền văn hóa-văn minh Champa, một di sản văn hoá của nhân loại cần được trân trọng và bảo lưu.

***

TỔ QUỐC ĂN NĂN CỦA NGUYỄN GIA KIỂN

Sách Tổ Quốc Ăn Năn của Nguyễn Gia Kiển in lần thứ hai có bổ túc và sửa chữa) tại Pari, 2004, 615 trang. Sách được chia làm 5 phần: Phần I – Ðất nước và con người; Phần II – Ðoạn đường đã qua; Phần III – Vì đâu nên nông nổi này; Phần IV – Vài trang bị cho tương lai; Phần Việt Nam – Vươn mình lớn dậy.Và cuối sách có một số bài nhận định của độc giả về cuốn sách. Ðây là cuốn sách viết khá công phu, tập trung nhiều nguồn tư liệu và nhận định quý giá về đất nước, con người, lịch sử, văn hoá và chính trị v.v. của Việt Nam. Chứng tỏ tác giả đầu tư nhiều công sức, thời gian, tư liệu và trải qua một quá trình suy ngẫm đến độ chín. Với bố cục chặt chẽ, lời văn mạch lạc, rõ ràng, lôgic, tác giả đã chuyển tải được một nội dung khá gai góc và phức tạp thành những vấn đề đơn giản, dễ hiểu trong lĩnh vực lịch sử, văn hoá và chính trị Việt Nam từ cổ chí kim. Cuốn sách có nội dung sâu sắc, có nhiều đóng góp quan trọng trong lĩnh vực nghiên cứu là đột phá được quan điểm cổ xưa, lỗi thời của các tác giả đi trước và đưa ra một cách nhìn mới về đất nước và con người Việt Nam .

Ðóng góp thứ nhất, đó là tác giả dám nói sự thật về những khuyết tật của dân tộc Việt, mặc dù sự thật đó là phủ phàng, làm sụp đổ thần tượng những vĩ nhân, những nhân vật lịch sử, cũng như niềm tự hào về văn hoá của dân tộc Việt Nam. Nhiều nhà viết sử Việt Nam[3] cho rằng Việt Nam có 4.000 năm lịch sử nhưng tác giả Nguyễn Gia Kiển chứng minh hoàn toàn khác hẳn. Theo tác giả Việt Nam chỉ có 2.500 năm lịch sử (tr. 115-119). Lịch sử Việt Nam luôn xem Nguyễn Huệ, Ðinh Bộ Lĩnh .v.v là những nhân vật anh hùng, có công nhiều trong lịch sử Việt Nam, xứng đáng làm vua tôi cho thiên hạ phụng sự và tôn thờ. Nhưng Nguyễn Gia Kiển chứng minh ngược lại, đó là những ông vua bất tài, bạo ngược, chẳng có công gì cho đất nước (tr. 151, tr. 155, tr. 520). Nhiều nhà nghiên cứu Việt Nam tự hào rằng, Việt Nam là cái nôi văn hoá, văn minh, có nhiều giá trị văn hoá vật chất và tinh thần [4], nhưng Nguyễn Gia Kiển chứng minh ngược lại, «văn hoá dân tộc Việt Nam chẳng có gì, ngoài vài cây cột chùa Phật, những hoa văn chạm trổ ở góc giường, tủ» (tr. 241). «Ngay cả thơ văn, nhiều người cho rằng thơ văn người Việt là đồ sộ, tiêu biểu là truyện Kiều, nhưng tác giả cho rằng thơ văn người Việt không có gì đáng kể, nếu tổng kết chỉ vài trăm bài. Còn truyện Kiều không phải là tác phẩm của của người Việt sáng tác, mà tác phẩm của Nguyễn Du ăn cắp từ một cốt truyện của tác phẩm Thanh Tâm Tài Nhân của một tác giả vô danh bên Tàu» (tr. 326 và tr. 242-244). Nhiều nhà nghiên cứu Việt Nam cho rằng Khổng Tử, Ðạo Nho là niềm tự hào về tư tưởng, nếp sống đạo đức, có vai trò đắc lực trong việc duy trì trật tự xã hội phong kiến Việt Nam, là nhân tố quan trọng để hình thành văn hóa và văn minh Việt Nam. Ở đây tác giả Nguyễn Gia Kiển chứng minh ngược lại, Nho giáo đã kìm hãm, làm thui dột giá trị văn hoá và tinh thần của người Việt Nam. Tác giả còn cho rằng văn hoá Khổng là văn hoá vô lễ nhất (tr. 32, tr. 58). Khẩu hiệu «Người Việt có truyền thống yêu nước, dũng cảm, gan dạ…» là câu nói cửa miệng của người Việt và xuất hiện nhan nhản hàng ngày trên sách, báo của Việt Nam nhưng Nguyễn Gia Kiển đã tìm ra được cái sự thật và chứng minh ngược lại người Việt không yêu nước, không dũng cảm mà người Việt là người nhát gan.Ví dụ: năm 1772 chỉ 7 tên lính Pháp mà đã đánh chiếm Ninh Bình và 170 lính Pháp đánh Hà Nội nhưng không gặp một sự kháng cự nào (tr. 217)…Khái niệm “yêu nước”, “ái quốc” không có trong ngôn từ người Việt. Ngôn từ này chỉ xuất hiện sau thế kỉ 19 và đầu thế kỉ 20 khi Pháp đến đặt nền đô hộ ở Việt Nam (tr. 341, tr. 573).

Ðóng góp thứ hai rất có giá trị trong cuốn sách này là tác giả Nguyễn Gia Kiển đã lí giải được 2 vấn đề hóc búa: Làm sao thay đổi cách trị nước của người Việt và tại sao Ðảng Cộng sản Việt Nam (CSVN) yếu như vậy mà không sụp đổ. Ðể trả lời câu hỏi thách đố này, tác giả nêu ra 2 vấn đề.

Vấn đề thứ nhất, nhiều người nói rằng, chế độ CSVN độc tài quá nhưng nếu đặt một trường hợp Ðảng CSVN sụp đổ thì một Ðảng khác của người Việt lên thay, nắm quyền cai trị Việt Nam thì tình hình Việt Nam có thay đổi không? Chắc chắn cũng vậy thôi, có khi một Ðảng khác lên thay còn tàn bạo hơn Ðảng CSVN, bởi vì bản chất người Việt là như nhau cả. Ðiểm này tác giả Nguyễn Gia Kiển đã lí giải rằng, muốn thay đổi cách trị nước của người Việt Nam, mong tiến tới một nền dân chủ, tự do thực sự thì trước tiên phải thay đổi bản chất con người và văn hoá Việt Nam (tr. 577-594) .

Ðiểm thứ hai, nhiều người thắc mắc tại sao Ðảng CSVN là một tổ chức yếu như vậy mà không sụp đổ. Chắc chắn Ðảng CSVN phải là Ðảng vững mạnh mới tồn tại được gần một thế kỉ nay. Ðiểm này tác giả lí giải rằng, Ðảng CSVN còn tồn tại được vì dân tộc Việt Nam chưa có phong trào yêu nước. Bản chất tư tưởng người Việt, mặc dù họ sống ở chế độ nào(Cộng Sản hay Cộng Hoà) đều bị ảnh hưởng bởi tư tưởng Nho gia, luôn trung với vua, hiếu với nước, cho nên nhân dân phải phục tùng vua và chấp nhận làm nô lệ. Chính vì thế, sự tồn tại của Ðảng CSVN ngày nay ở Việt Nam không phải xuất phát từ một tổ chức chặt chẽ và hùng mạnh như một số người lầm tưởng (tr. 219). Cả hai vấn đề trên tác giả lí giải có sức thuyết phục cao .

Bên cạnh những ưu điểm nêu trên, tác phẩm này còn có những khuyết điểm

Ði ngược dòng thời gian để đọc lại những tác phẩm liên quan đến lịch sử, văn hoá, chính trị của dân tộc Việt [5] thì người ta dễ dàng nhận thấy hầu hết các tác phẩm của các sử gia và các nhà văn hoá học Việt Nam luôn tăng bốc và ca ngợi dân tộc Việt Nam một cách quá đáng. Họ luôn cho rằng dân tộc Việt Nam có 4 ngàn năm văn hiến, có tinh thần yêu nước nồng nàn, gan dạ, dũng cảm, cần cù, thông minh; có nền văn hoá cao, thâm thuý, có kho tàng thơ văn đồ sộ; và đất nước Việt Nam thì rừng vàng biển bạc, đất đai phì nhiêu. Ðể chứng minh những vấn đề trên, các sử gia và các nhà văn hoá Việt Nam thường sử dụng những tư liệu nghèo nàn, không thuyết phục, chủ yếu dùng những câu văn sáo rỗng nhằm để biện luận, ca ngợi, định giá cho một biến cố lịch sử và bảo vệ cho một quan điểm chính trị đương thời của một Ðảng phái hay một hình thái Nhà nước hoặc tăng bốc một di sản văn hoá Việt Nam. Ngược với những quan điểm trên, tác giả Nguyễn Gia Kiển nhìn lịch sử văn hoá và con người Việt Nam theo chiều ngược lại. Nguyễn Gia Kiển luôn tìm những cái yếu điểm, cái thiếu xót của dân tộc Việt để bình và phân tích với tất cả sự thật để tìm ra một hướng đi mới, tích cực cho dân tộc Việt Nam. Ðể chứng minh những luận điểm của mình, tác giả Nguyễn Gia Kiển đã đưa ra nhiều nguồn tư liệu phong phú (hơn 600 trang tư liệu đầy ắp) có sức thuyết phục. Ðây là điểm quý và mạnh của tác phẩm. Tuy nhiên, cách nhìn tác giả Nguyễn Gia Kiển cũng chỉ là một chiều. Tác giả chỉ mới nhìn thấy những khuyết tật của người Việt mà chưa thấy hết những cái hay của dân tộc Việt. Trong khi đó, nghiên cứu khoa hocï thì cần phải nhìn nhận vấn đề một cách thấu đáo từ nhiều chiều, nhiều góc độ khác nhau, kể cả những cái hay và những cái dỡ; cái đẹp và cái xấu, để đi đến nhận định vấn đề một cách khách quan, khoa học. Chính vì thế, độc giả cảm thấy tác phẩm của Nguyễn Gia Kiển vẫn là tác phẩm một chiều. Ðây là một khiếm khuyết, một nhược điểm đầu tiên dễ dàng nhận thấy trong cuốn sách của tác giả.

Một nhược điểm nữa khi viết, mặc dù tác giả phê phán con người Việt Nam thường đọc lịch sử là thụ động, không biết phê phán. Những nhà viết sử Việt Nam chưa có tính khách quan, còn mang tính giai cấp và địa phương khi nhận diện vấn đề. Tiếc rằng, chính tác phẩm của Nguyễn Gia Kiển vẫn chưa vượt qua được yếu điểm này của tư duy người Việt. Tác giả phê phán Trần Trọng Kim ca ngợi Nguyễn Huệ có công, vì Trần Trọng Kim là kẻ sĩ Bắc Hà thù ghét nhà Nguyễn (tr. 155-tr. 158). Ở một phần khác, tác giả phê phán Ðảng CSVN không yêu nước, chỉ đấu tranh giai cấp, phục vụ giai cấp vô sản (tr. 225-tr. 227, tr. 561). Nhưng chính tác giả lại mắc phải lỗi này. Ðộc giả sẽ nhận thấy thấp thoáng từng trang viết, tác giả không bình tĩnh, vẫn bộc lộ tính giai cấp là căm thù chế độ Cộng Sản, vì Cộng Sản giết chết cha, chú và bác của tác giả. Tác giả chỉ mơí 5 tuổi phải theo mẹ đi hầu tòa Cộng Sản. Lớn lên, sau 1975, bản thân tác giả và vợ bị Cộng Sản cầm tù, để cho đứa con gái đầu lòng của tác giả mới 6 tháng tuổi bị chết oan, vì không ai chăm sóc.Vấn đề này được tác giả trình bày ở các tr.VI-VII của lời nói đầu của cuốn sách và lặp lại ở các trang sau. Ðiều này làm cho độc giả hiểu rằng, đây là nguyên do và động cơ chính để tác giả đòi tự do và chống Cộng Sản, và lòng yêu nước của tác giả chỉ là theo sau. Chính những vấn đề này đã làm cho tác phẩm của Nguyễn Gia Kiển còn mang nặng tính giai cấp và mang hình thức của một diễn đàn chính trị để bảo vệ cho quan điểm và động cơ của mình.

Một điều nữa không ai chối cãi được mà cần lặp lại ở đây là trong tác phẩm của Nguyễn Gia Kiển tập trung nhiều nguồn tư liệu phong phú và đưa nhiều ví dụ, nhiều bằng chứng và nhân chứng. Nhưng tiếc rằng khi viết tác giả không chú thích nguồn tư liệu mà tác giả sử dụng, cũng như không ghi đầy đủ tên, tuổi của những nhân chứng, ngày giờ phỏng vấn (tr. 570-tr. 572). Ðây là thao tác kĩ thuật cần phải có khi viết một công trình khoa học nghiêm túc. Nếu khắc phục được điểm này, cuốn sách của tác giả càng có sức thuyết phục cao và dễ dàng cho đời sau sử dụng khi cần trích dẫn và tham khảo.

Cuốn sách của Nguyễn Gia Kiển tuy bố cục chặt chẽ, nhưng nhiều trang viết trùng lặp, nhiều vấn đề được lặp đi lặp lại nhiều lần. Chẳng hạn, tr. 32 nói về đạo Nho, thì tr. 58 lặp lại; tr. 53 nói về đê Sông Hồng, thì tr. 115-116 lặp lại v.v. Tác giả còn sử dụng nhiều từ ngữ không tế nhị (thô bỉ, vô lễ, mất vệ sinh. v.v) không phù hợp với một người có trình độ uyên thâm như tác giả.Ví dụ, «Ðàn ông Việt Nam là người chồng thô bỉ nhất thế giới» (tr. 58), «Các nước Á Ðông rất là vô lễ, nhất là các nước theo Khổng giáo» (tr. 58), «Gia nhập ASEAN(…) Ðảng CSVN (…) độc tài (…) trở thành lố bịch, thiếu văn minh và mất vệ sinh» (tr. 518) v.v. Thiết nghĩ tác giả có thừa khả năng để thay thế những từ trên bằng những mỹ từ khác mang nghĩa tương đương.

Một nhược điểm khác của cuốn sách này là tác giả thường dùng cách chuyển ý hoặc mở đầu cho mỗi phần, mỗi đoạn của cuốn sách bằng một bài thơ. Vấn đề này đã làm cho nội dung cuốn sách của tác giả gần giống với tác phẩm bình thơ hoặc là một tiểu thuyết hơn là một tác phẩm phân tích, phê bình lịch sử và văn hoá dân tộc Việt Nam. Nhược địểm này rất quan trọng, làm giảm nội dung và hình thức cuốn sách của tác giả.

Một nhược điểm cuối cùng, bao trùm và có ý nghĩa quyết định đến nội dung và ý nghĩa của cuốn sách Tổ Quốc Ăn Năn là không biết tác giả Nguyễn Gia Kiển «Ăn Năn» cái gì mà không đề cập đến cuộc Nam Tiến của người Việt và sự diệt vong của vương quốc Champa. Ðây là chủ đề chính mà chúng tôi quan tâm. Trong cuốn sách Tổ Quốc Ăn Năn dày 615 trang nhưng tác giả chỉ trình bày về Champa và các dân tộc thiểu số khác ở Việt Nam một cách vắn tắt chưa đầy nửa trang (ở tr. 201). Tác giả thừa biết rằng lịch sử Việt Nam ngày nay không chỉ giành riêng cho dân tộc Việt (Kinh) mà là lịch sử chung của các dân tộc, trong đó có Champa. Dù vô tình hay cố ý, dù biện minh cho bất cứ một lí do gì, chủ quan hay khách quan, thì một điều rõ ràng mà mọi người đã thấy là hậu quả Nam Tiến của người Việt suốt hơn 8 thế kỉ (khởi đầu từ thế kỉ 11 đến thế kỉ 19) đã in đẫm màu máu hoen ố, dã man trên trang sử Ðại Việt đối với dân tộc Champa mà người Việt cần phải «Ăn Năn» và sám hối để cho kiếp sau khỏi bị hệ lụy. Hậu quả Nam Tiến của người Việt còn đưa dân tộc Champa trở thành kẻ vong quốc, vong thân mà đến hôm nay người Champa vẫn còn bị áp bức, phân biệt, đối xử không bình đẳng như là một công dân ngoại lệ trên lãnh thổ Việt Nam. Thế mà trong tác phẩm Tổ Quốc Ăn Năn, tác giả Nguyễn Gia Kiển không có một đoạn văn, một trang nào đưa ra phân tích về cuộc Nam Tiến của người Việt để mà kêu gọi dân tộc Việt, chính quyền Việt Nam dù bất cứ chế độ nào, Cộng Hoà hay Cộng Sản phải biết «Ăn Năn» có biện pháp và chính sách thiết thực để xây dựng và phát triển dân tộc Champa một cách hợp lí trên lãnh thổ Việt Nam. Ngược lại, Nguyễn Gia Kiển chỉ biết tập trung suy nghĩ, «Ăn Năn» cho những bước thăng trầm của lịch sử và tương lai của dân tộc Việt. Và nếu như vậy, đến đây cụm từ «Tổ Quốc Ăn Năn» trong tác phẩm của Nguyễn Gia Kiển mất hết cả nội dung và ý nghĩa của nó.

*

Tóm lại, Cuốn sách Tổ Quốc Ăn Năn của Nguyễn Gia Kiển thuộc loại công trình khảo cứu về lịch sử, văn hoá, nghị luận chính trị, hay là tác phẩm bình thơ hoặc là một tiểu thuyết. Thú thật khi đọc xong cuốn sách và ngay đến khi viết dòng cuối này, chúng tôi không biết xếp cuốn sách này vào loại nào? Có lẽ tổng hợp tất cả những thể loại trên. Tuy nhiên, một số nhược điểm nêu trên của cuốn sách là không đáng kể so với những đóng góp của tác phẩm. Ðây là cuốn sách đáng cho mọi người đọc và suy ngẫm. Nếu lần sau tái bản, tác giả nên bổ sung những chú thích để làm rõ nguồn gốc tư liệu, lượt bỏ vài đoạn ý, trùng lặp và nên để giành một số trang thích đáng cho lịch sử Champa khi viết về lịch sử của dân tộc Việt Nam. Nếu làm được điều này thì chắc cuốn sách sẽ tăng thêm giá trị khoa học như là một công trình khảo cứu đáng tin cậy về đất nước và con người Việt Nam, cũng như là một cuốn sách cẩm nang khởi đầu cho ai là con người Việt Nam muốn đấu tranh thực sự, không mị dân, để hướng tới vì một nền dân chủ, tự do, công bằng và bác ái.

***

LỊCH SỬ VƯƠNG QUỐC CHAMPA CỦA LƯƠNG NINH

Lịch Sử Vương Quốc Champa của Lương Ninh, Nhà xuất bản Ðại học Quốc gia, ấn hành tại Hà Nội, năm 2004, 352 trang. Sách gồm có 5 phần: Phần I – Thời tiền sử và sơ sử; Phần II – Thời sơ kì vương quốc Champa (thế kỉ II-X); Phần III – Thời kì Vijaya (thế kỉ X-XV); Phần IV – Sự phát triển kinh tế-xã hội Champa; Phần V– Champa thời hậu kì (sau năm 1471); Phần cuối cuốn sách là phụ lục và tư liệu tham khảo. Ðây là cuốn sách đầu tiên của học giả Việt Nam nghiên cứu chuyên sâu về lịch sử vương quốc Champa kể từ sau 1975 đến nay.Vì vậy, sự ra đời cuốn sách này đã gây sự chú ý cho giới nghiên cứu và độc giả.

Nói đến lịch sử vương quốc Champa người ta nghĩ ngay đến các cuốn sách của tác giả nổi tiếng người Pháp, trong đó có tác phẩm Le Royaume de Champa (Vương quốc Champa) của G. Maspero[6], mặc dù có một vài khiếm khuyết nhỏ, nhưng vẫn được xem như là cuốn sách có giá trị viết về lịch sử vương quốc Champa mà đến nay chưa có một cuốn sách nào xứng đáng để thay thế nó. Nhưng cho đến nay, một điều đáng mừng là cuốn sách Lịch sử Vương quốc Champa của Luơng Ninh ra đời góp thêm cho ngành khoa học lịch sử Việt Nam, đặc biệt là trong lĩnh vực nghiên cứu Champa một công trình mới. Nhưng rất tiếc rằng, cuốn sách này có nhiều quan điểm lịch sử bất cập, sai lầm cần phải xem xét và chỉnh đốn lại. Trong phạm vi bài viết này, chúng tôi chỉ nêu ra một số yếu tố sai lầm quan trọng, hoàn toàn ngược lại với nền tảng cơ bản của lịch sử Champa.

Sai lầm về cách phân kỳ lịch sử

Ngay từ lời nói đầu, tác giả đã phê phán những công trình nghiên cứu lịch sử Champa của các tác giả người Pháp. Ðể mở đầu cho quan điểm của mình, Lương Ninh cho rằng cuốn sách Vương quốc Champa của Maspero «nó đã quá xưa cũ, kể cả tài liệu và quan điểm. Những chỗ sai (…) đã bị khơi sâu, gây tâm lí tị hiềm trong lòng dân tộc» (tr. 1). Mặc dù là vậy, nhưng cuốn sách của tác giả còn tệ hại hơn không có đóng góp gì mới thêm cho lịch sử vương quốc Champa. Ngay cả cách phân kì lịch sử của vương quốc Champa, Lương Ninh vẫn theo lối mòn cách phân kì lịch sử vương quốc Champa của tác giả người Pháp như Maspero.

Sai lầm về niên đại cuối cùng Champa

Một điều đáng lưu ý, đa số các sử gia khi viết lịch sử Champa chỉ chú ý những sự kiện lịch sử trước ngày sụp đổ thành Ðồ Bàn vào năm 1471. Còn những năm sau đó, vì thiếu tư liệu, họ ít quan tâm hoặc viết rất sơ lược và còn đưa ra nhiều mốc lịch sử khác nhau về sự tồn tại của vương quốc Champa sau năm 1471. Trong cuốn Lịch sử vương quốc Champa, tác giả Lương Ninh cho rằng «Năm 1693 đánh dấu một mốc rất quan trọng, Chiêm Thành cũng không tồn tại với tư cách một quốc gia riêng biệt mà trở thành một phần lãnh thổ của chính quyền Ðàng Trong, sau đó trở thành một tỉnh của nước Việt Nam» (tr. 220).
Nói đến lịch sử Champa sau năm 1471, Po Dharma[7] đưa ra những dữ kiện lịch sử hoàn toàn khác hẳn với quan điểm của Lương Ninh. Theo Po Dharma, năm 1692 (chứ không phải 1693 như Lương Ninh viết), nhà Nguyễn xua quân chinh phạt Champa, sau đó thay đổi danh xưng Chiêm Thành (Champa) thành Trấn Thuận Thành và sáp nhập vương quốc này vào lãnh thổ Việt Nam. Năm 1693, nhân dân Champa vùng dậy đánh đuổi quân xâm lược ra khỏi vương quốc này. Vì không thể kháng cự với sự vùng dậy này, Nhà Nguyễn chấp nhận tái lập lại vương hiệu Panduranga-Champa, với điều kiện là vương quốc này chấp nhận sự hình thành phủ Bình Thuận đầu tiên trong biên giới chính trị của Panduranga-Champa, nhằm cai trị trực tiếp các cư dân Việt sống rải rác trên lãnh thổ này. Năm 1771, chiến tranh giữa Tây Sơn và Nguyễn Ánh đã biến Panduranga-Champa thành bãi chiến trường đẫm máu giữa hai thế lực của người Việt. Thế là định mệnh sống còn của Panduranga-Champa hoàn toàn tùy thuộc vào kết quả của chiến tranh này. Năm 1802, Nguyễn Ánh thành công, lên ngôi lấy danh hiệu là Gia Long. Ðể đền đáp công lao của những nhận vật đã có công giúp đỡ ngài trong chiến tranh chống Tây Sơn, Gia Long giao cho Po Saung Nhung Ceng quyền cai trị xứ sở Panduranga-Champa mà sử liệu Việt Nam hay tư liệu hoàng gia Champa viết bằng tiếng Hán gọi là «Thuận Thành Vương». Năm 1832, Hoàng đế Minh Mệnh xua quân trừng phạt Panduranga-Champa vì tội theo Lê Văn Duyệt và xóa bỏ vương quốc này trên bản đồ Ðông Dương.
Po Dharma cũng nhấn mạnh rằng, sau năm 1692, Panduranga-Champa vẫn có một tổ chức hành chánh riêng, một quân đội riêng, hệ thống thuế má riêng, hay nói một cách khác Panduranga-Champa này là một vương quốc độc lập, dù sự độc lập đó nằm trong qui chế bảo hộ của triều đình Huế.
Ðể chứng minh luận điểm này, bằng nhiều nguồn sử liệu mới, đặc biệt văn bản cổ Champa, bi kí Champa, những nhật ký của các nhà truyền giáo hay các thương thuyền Phương Tây có mặt ở Champa vào thời điểm đó và có so sánh với biên niên sử Việt Nam, tác giả Po Dharma đã trình bày tư liệu này một cách công phu, có hệ thống và có sức thuyết phục trong tác phẩm của ông ta liên quan đến những ngày cuối cùng trong sự liên hệ chính trị và quân sự giữa vương quốc Panduranga-Champa và chính quyền Việt Nam. Tác phẩm này gồm 2 tập, dày 425 trang. Sau này, luận điểm Po Dharma được xem như là một phát hiện mới khá quan trọng trong lịch sử 33 năm sau cùng (1802-1835) của vương quốc Champa được đăng tải nhiều lần trong sách báo từ 1987 đến nay[8]. Trong khi đó, Lương Ninh chỉ dành voœn vẹn 15 trang để nói về lịch sử Champa «Từ trấn Thuận Thành đến phủ Bình Thuận» (Chương 13, tr. 223-227), với lối viết sơ sài và dựa trên tư liệu rất là nghèo nàn. Tác giả chỉ sử dụng sơ lược một số nguồn thư tịch cổ Việt Nam[9] để nghiên cứu vấn đề, nhưng lại vội vàng đi đến phủ nhận quan điểm lịch sử của Po Dharma cho rằng vuơng quốc Champa vẫn còn «tồn tại như một quốc gia cho đến 1832[10]» (tr. 222-223) là không đúng. Khi phủ nhận quan điểm lịch sử của Po Dhama, tác giả Lương Ninh viết một câu kết luận khập khiễng và ngọng ngịu như sau: «Nên thiết tưởng là đúng này thực ra lại là không đúng».
Cũng cần nói ngay rằng, trong thời đại thông tin bùng nổ ngày nay, độc giả không thể chấp nhận được khi nghiên cứu về Champa, tác giả Lương Ninh chỉ sử dụng duy nhất một số nguồn thư tịch cổ Việt Nam để định nghĩa qui chế chính trị của một quốc gia láng giềng mà Việt Nam xem đó là đối tượng thù địch. Cũng nên nhớ rằng, tư liệu cổ Việt Nam thường khẳng định hoặc giải thích theo quan điểm của vua chúa Việt Nam nhằm đáp ứng cho mục tiêu chính trị hay quân sự của vua chúa này. Chính vì thế, tư liệu này không mang tính khách quan và có nhiều khiếm khuyết. Chẳng hạn sau ngày thất thủ Vijaya vào năm 1471, biên niên sử Ðại Việt không còn nói đến Champa suốt gần một thế kỷ. Và thư tịch cổ Trung Hoa cũng vậy. Quyển Minh-Che[11] có ghi nhận một sứ quán Trung Hoa ở xứ Champa vào năm 1478; một sự tấn phong cho hoàng tử vị T’chai Ya Ma Fou Ngan (Bố Trì Trì?) vào giữa năm 1478 và 1505; một sự tấn phong mới cho con của vị vua nói trên vào năm 1515; và một đại sứ của Champa đến Trung Hoa vào năm 1543. Ðó là những thông tin cuối cùng mà nguồn tư liệu Trung Hoa nói đến Champa.
Ðiều đáng ngạc nhiên ở đây đó là Lương Ninh viết lịch sử Champa, nhất là lịch sử sau năm 1471, nhưng tác giả gạt bỏ hoàn toàn tư liệu viết bằng tiếng Chăm liên quan đến vương quốc này. Có chăng tác giả không muốn đọc hay không biết đọc chữ Chăm? Ðây là một lối làm việc tắc trách của một nhà sử học.
Trong kho tàng văn chương Chăm, các bài kí sự viết bằng chữ Chăm như Ariya Po Cei Brei, Tuen Phaow, Po Ceng, Po Phaok, v.v. là một tư liệu lịch sử quan trọng liên quan đến sự kiện 33 năm sau cùng của vương quốc Champa 1802-1835 [12]. Tiếc rằng, tác giả Lương Ninh lại bỏ qua và không bao giờ nhắc đến. Những bài kí sự này có nội dung hoàn toàn khác biệt với quan điểm của vua chúa Việt Nam và không nhằm mục đích khẳng định tư kiến của quốc gia Champa, hoặc giải thích chính thể hợp pháp của triều đại Champa thời đó. Ðó không phải là những bản văn chính thức của triều đình Champa mà là những bài kí sự viết về các vị vua chúa của vương quốc này, về các cuộc nổi dậy chống lại triều đình Huế cũng như chống lại một số nhà lãnh đạo Champa của họ. Trong bài kí sự này, tác giả thường nói đến cuộc sống hàng ngày và sự thống khổ của dân chúng Champa thời đó. Họ là nhân chứng lịch sử kể lại những cốt truyện mà họ đã nghe, đã thấy với chính con mắt của mình [13]. Bao nhiêu thông tin từ văn bản cổ Champa có thể cho phép cho các nhà sử học Việt Nam kiểm chứng lại và bổ túc những tài liệu của mình. Nhưng tác giả Lương Ninh lại bỏ qua không đề cập. Ðiều này đủ cho thấy rằng, Luơng Ninh là phiến diện, không đủ tầm nhìn trên mọi góc độ của lịch sử vương quốc Champa.

Sai lầm về thể chế chính trị

Hết phủ nhận quan điểm Po Dharma về năm tháng cuối cùng của triều đại Champa (1832), tác giả Lương Ninh còn phê bình học giả nước ngoài về khái niệm Madala, thể chế liêng bang của Champa. Theo tác giả, Champa không thể là một quốc gia liên bang được nhưng ông ta không đưa ra một dữ kiện lịch sử nào để chứng minh. Trang 152, tác giả viết «với lí thuyết Mandala [có nghĩa là liên bang, nếu đem áp dụng ở đây, tôi chỉ đồng ý một nữa».
Sự sai lầm của tác giả Lương Ninh về thể chế chính trị Champa có một tác hại to lớn đến nền tảng cơ bản của lịch sử Champa. Cùng theo quan điểm với Lương Ninh, hai nhà viết lách Dohamide và Dorohiem [14] lặp đi lặp lại sự sai lầm này trong tác phẩm xuất bản vào năm 2004. Ngoài ra, Dohamide và Dorohiem tự chế biến một lý luận rồi gán cho L. Finot [15] là người đã đem ra kết luận: ‹‹vương quốc Champa hợp thành một cơ cấu quốc gia thống nhất chứ không phải là một chuỗi các tiểu vương quốc độc lập nhỏ bé››. Tiếc rằng L. Finot chỉ nói rằng triều đại Bhadravarman I (380-413) là vương triều duy nhất đã xây dựng thể chế chính trị Champa dựa theo hệ thống quốc gia thống nhất và trung ương tập quyền theo kiểu Ðại Việt và Trung Hoa. Tiếc rằng, thể chế này chỉ xảy ra ở một triều đại Bhadravarman trong vòng 33 năm, cho nên không thể nhân danh một triều đại này để kết luận cho toàn bộ một thể chế chính trị của lịch sử vương quốc Champa.
Ðiều mà chúng tôi xin mở ngoặc ở đây, L. Finot và E. M. Durand [16] là hai nhà khoa học Pháp đã nêu ra lý thuyết vào đầu thế kỷ thứ 20 cho rằng Champa không phải là một quốc gia tập quyền như thể chế chính trị Việt Nam. Nối gót L . Finot và E . M. Durand, các sử gia Pháp[17] tiếp tục chứng minh rằng Champa tập trung bốn tiểu vương quốc (chứ không phải là Tỉnh hay Ðạo) để thành lập một «quốc gia liên bang» (fédération) và đôi lúc cơn là một «vương quốc liên hiệp» (conféderation), tùy theo sự tiến trình lịch sử của vương quốc trong không gian và thời gian.
Panduranga ở miền nam là một tiểu vương quốc cung cấp cho nhà khoa học rất nhiều tin tức liên quan đến thể chế chính trị ở Champa thời đó. Nói đến Panduranga, hầu hết các sử gia chuyên về Champa mà chúng tôi đã nêu ở phần trên đều đưa ra một nhận định chung. Theo lời kết luận của các tác giả này, Panduranga không phải là đơn vị hành chánh của Champa tương đồng với Tỉnh hay Ðạo trong tổ chức hành chánh Việt Nam. Panduranga là một tiểu vương quốc có vua chúa riêng biệt, có thủ đô (Virapura), quân đội, hệ thống hành chánh, thuế má và biên niên sử riêng biệt. Tiểu vương quốc này sẵn sàng sống chung trong một biên giới chính trị của Champa, nhưng không phải vì thế mà họ chấp nhận mọi quyết định của vua Champa ở trung ương không phù hợp với quyền lợi của họ và nếu cần, họ xua quân chống lại triều đình trung ương hay họ tìm cách tách rời ra khỏi lãnh địa của Champa để thành lập một quốc gia riêng biệt.
Ðứng đầu của vương quốc liên bang Champa không phải là Patao [18] nhưng là Rajadiraja (vua của vua), thường do các vị vua của tiểu vương quốc tôn vinh. Nhưng đôi lúc ông ta cũng thường dựa trên oai quyền quân sự ở tiểu vương quốc mình để chiếm đoạt tôn hiệu Rajadiraja. Hệ thống tổ chức liên bang Champa thời cổ có rất nhiều điểm tương đồng với tổ chức liên bang Mã Lai hôm nay. Có chăng tác giả Lương Ninh không đọc đến lịch sử của dân tộc Mã Lai, cùng chung một gia đình ngôn ngữ và văn hóa Champa.

Một khi đã định nghĩa rằng Panduranga không phải là một Tỉnh hay Ðạo của Champa, nhưng là một tiểu vương quốc của Champa, các sử gia chuyên về Champa trong đó có Gs . P-B. Lafont và Po Dharma[19] đưa ra gần đây lời kết luận rằng Champa không phải là một quốc thống nhất trung ương tập quyền như thể chế ở Việt Nam hay Trung Hoa, nhưng là một quốc gia liên bang (fédération) và đôi lúc cơn gọi là liên bang quốc gia (confédération), vì Panduranga, đã mấy lần trong lịch sử, tự phong cho mình là quốc gia độc lập[20].

Sai lầm về thành phần dân tộc

Ngoài sự sai lầm về thể chế chính trị, tác giả Lương Ninh không tán thành quốc gia Champa là vương quốc đa sắc tộc. Trang 155, tác giả còn viết «nếu coi đó [Champa] là nhà nước liên minh đa sắc tộc thì đã không phản ánh đúng thực tế lịch sử».
Champa không phải là vương quốc của dân tộc Chăm như Lương Ninh hiểu lầm mà là một quốc gia đa sắc tộc. Nhiều nhà sử học, trong đó có B . Gay, Po Dharma là nhà nghiên cứu cuối cùng viết bài vào năm 1987-1988[21] để chứng minh rằng dân tộc Champa bao gồm tất cả sắc dân sống trong biên giới chính trị của Champa thời trước, trong đó có sắc dân Tây Nguyên như Jarai, Rađê, Koho, Cru, Raglai, v.v. và sắc dân Chăm sống ở miền duyên hải. Tất cả dân tộc Champa đều có quyền và nghĩa vụ như nhau. Ðây là một vài thí dụ để chứng minh cho lý thuyết họ. Năm 1151, hoàng tử Vamsaraja, anh rể của vua Jaya Harivarman I đóng đô ở Vijaya kêu gọi anh em Tây Nguyên mà bia ký gọi là Radé, Mada, v.v. vùng dậy chống lại tân vương này vì họ cho rằng Jaya Harivarman I là vua cướp ngôi. Trong những cuộc đấu tranh chống ngoại xâm từ thời chiến tranh với Mông Cổ vào năm 1283, vua chúa Champa thường chọn khu vực Tây Nguyên làm cứ điểm của mật khu. Các thành viên đấu tranh này không phải chỉ là dân tộc Chăm mà tập trung nhiều sắc dân Tây Nguyên. Chỉ cần đọc các cuộc vùng dậy của Tuan Phaow (1796), Katip Sumat (1833) và Ja Thak Wa (1834)[22], độc giả có thể trả lời cho quan điểm sai lầm của Lương Ninh về sắc dân Champa.
Ðiều mà chúng tôi muốn lưu ý ở đây đó là cụm từ Chăm không bao giờ xuất hiện trên bi đá. Nói đến nhân dân của vương quốc này, bi đó gọi họ là urang Champa (người Champa). Nói đến vua chúa vương quốc này, bia đá viết là Raja Champa (vua Champa). Nói đến đền tháp Champa, bia đá dùng từ kalan Champa (đền tháp Champa).
Nếu Lương Ninh cho rằng Champa là vương quốc của người Chăm, tại sao vua chúa của vương quốc này không dùng cụm từ Chăm để xác nhận nguồn gốc của họ trên bia đá. Nếu họ không gọi họ là Raja Chăm (vua Chăm) mà là Raja Champa (vua Champa), thì họ có một lý do chính đáng mà các nhà nghiên cứu cần tra cứu lại.
Champa là vương quốc đa chủng. Mỗi sắc dân có quyền và nghĩa vụ ngang nhau. Chính vì thế, vào những thế kỷ thứ 16 và 18, nhiều sử liệu còn chứng minh rằng Po Romé, người đứng ra thành lập một triều đại từ năm 1627-1796 [23] ở tiểu vương quốc Panduranga không phải là vua gốc Chăm nhưng là Churu. Thêm vào đó, tài liệu hoàng gia Panduranga viết vào năm 1702-1810 chỉ xem người Chăm là một thành phần của sắc dân ở tiểu vương quốc này. Hàng loạt văn kiện hoàng gia Panduranga còn cho biết là có nhiều người Raglai và Churu giữ một số quyền hành quan trọng trong triều đình thời đó và thường hay than phiên với vua chúa là một số binh lính người Chăm thường hay trốn tránh trách nhiệm. Năm 1834, nhà cách mạng Ja Thak Wa đã chọn một người Raglai lên làm vua Panduranga, một người Churu như một hoàng tử kế vị, và một người Chăm như vị chỉ huy trưởng quân đội chứng tỏ một lần nữa xứ sở Champa thật sự là một quốc gia đa dân tộc[24].
Một vài thí dị điển hình mà chúng tôi đã chứng minh ở phần trên cho thấy rằng quan điểm của Lương Ninh cho rằng Champa là một lãnh thổ chỉ có những người Chăm cư ngụ và được cai trị bởi những quan lại người Chăm là hoàn toàn sai lầm.

Một tác phẩm không có gì mới lạ

Trong tác phẩm này, Lương Ninh chỉ lặp đi lặp lại những tư liệu quá cũ, không chính xác, không có gì mới lạ mặc dù tác giả phê phán tác giả người Pháp viết về Champa là lỗi thời, cũ rích (tr. 1). Khi bàn về bi kí Champa vùng Phan Rang (tr. 37), Lương Ninh cho biết «trên đất Phan Rang có khoảng 10 minh văn». Thực ra, đây chỉ là số liệu bi kí cũ của người Pháp thống kê trên đất Phan Rang từ đầu thế kỉ XIX. Ngoài bi kí đã được người Pháp thống kê[25], những nhà nghiên cứu địa phương Ninh Thuận đã phát hiện nhiều bi kí mới [26], nhưng tác giả không cập nhật được thông tin khoa học, đó là điều đáng tiếc !
Thêm một điểm lỗi thời, lạc hậu nữa trong cuốn sách Lương Ninh là khi viết về dân số người Chăm. Mặc dù sách của Lương Ninh xuất bản vào năm 2004, nhưng tác giả dùng số liệu thống kê dân số người Chăm năm từ 1989 (sai lệch quá nhiều), trong khi đó tác giả quên đi tổng điều tra dân số của Việt Nam vào ngày 1/1/1999 liên quan đến dân số của người Chăm ở Việt Nam (133.000 người) đã được phổ biển rộng rãi trên các phương tiện thông tin đại chúng và các sách báo Việt Nam[27].
Cuốn sách của Lương Ninh còn chứa đựng một số lập luận mơ hồ. Trang 228, khi đề cập đến văn bản chữ Chăm, tác giả viết «Một số cơ quan nước ngoài vẫn cử người đi du lịch nhưng đi vào dân, thuê người dân tiếp tục tìm kiếm những bản thảo còn lại (nghe nói không phải là ít)». Viết sách khoa học mà tác giả Lương Ninh «chỉ nghe nói», không có bằng chứng để chứng minh cho quan điểm của mình là điều không thể chấp nhận được.
Trong tác phẩm này, tác giả có đề cập đến «Tôn giáo và tín ngưỡng của người Chăm từ 1471 đến nay» [28]. Ðây là một cơ hội tốt để tác giả Lương Ninh bổ sung thêm những phát hiện mới đã đăng tải trên các mạng sách khoa học Việt Nam liên quan đến tín ngưỡng và văn hóa người Chăm. Tiếc rằng tác giả không đóng góp gì về mới lạ về phần này, mà còn làm sai lệch dữ kiện lịch sử tôn giáo Champa.

Liên quan đến dữ kiện lịch sử, tư liệu khai quật khảo cổ học Việt Nam từ năm 1991 đến năm 2001, Lương Ninh có đưa ra một danh sách trong thư mục tham khảo của mình (tr. 346-347) nhưng tiếc rằng những tư liệu nghèo nàn này không chứng minh được cho quan điểm khoa học mà Luơng Ninh đã đặt ra trong cuốn sách. Thế thì tác phẩm Lịch sử vương quốc Champa của Lương Ninh không có gì mới, chỉ là một công trình sao chép lại những gì mà các nhà khoa học thế giới đã viết và xuất bản. Dù là sao chép lại nhưng Lương Ninh còn vấp phải bao lỗi lầm về nội dung bài biết bằng tiếng Anh hoặc Pháp mà Lương Ninh dịch ra tiếng Việt. Ví dụ khi viết về Hồi giáo Chăm (tr.193-197), tác giả không chỉ chép nguyên văn tư liệu mà còn copy cả ý tưởng của P. Y. Manguin[29] mà không có dẫn một chú thích. Ðiều đáng nói ở đây, đã copy rồi mà còn copy sai, tuỳ tiện bỏ cả chú thích tư liệu gốc của tác giả P. Y. Manguin.
Ở phần khác (tr. 239-305) tác giả Lương Ninh giới thiệu văn bi kí Chăm, nhưng tác giả cũng không cho biết nguồn tư liệu này phát xuất từ đâu, đăng trong sách, tạp chí nào. Sự khuyết diện nguồn tư liệu này đã đưa độc giả ngộ nhận rằng chính Lương Ninh là người dịch các bia kí Champa từ chữ Phạn và chữ Chăm gốc ra tiếng Việt mà thực ra bi kí Champa là do các tác giả người Pháp đã dịch và công bố rải rác trên BEFEO từ 1903-1933 và sau này tác giả R . C. Majumdar [30] đã tập hợp xuất bản thành sách. Tóm lại, tác giả Lương Ninh chỉ có công dịch thuật từ tiếng Pháp, Anh sang tiếng Việt. Qua hai ví dụ trên cho thấy thái độ khoa học của tác giả như thế nào đối với các bậc tiền bối của ông? Ðây là một thái độ hoàn toàn đi ngược lại với qui luật khoa học trên thế giới.

Một văn chương đế quốc

Một vấn đề khác đáng bàn ở đây đó là tư tưởng đế quốc của Lương Ninh liên quan Lịch sử Vương quốc Champa. Khi đọc sách này, độc giả có cảm tưởng rằng Lương Ninh không phải là nhà khoa học chân chính, vô minh. Vì khi viết sách Lịch sử Vương quốc Champa, tác giả thường hay bộc lộ tư tưởng của một dân tộc lớn (người Việt) tức là một dân tộc thắng trận để viết về dân tộc Champa, tức là dân tộc thua trận, mà ông xem họ chỉ là người man di, tất yếu phải bị mất nước và làm nô lệ. Cho nên khi viết về Champa, tác giả luôn tìm cái yếu kém, cái mâu thuẫn trong nội bộ của vương quốc này (tr. 219) mà không thấy được những nét đặc trưng riêng biệt, từ tổ chức chính trị, quân sự đến ý thức hệ chiến tranh và bang giao giữa các nước láng giềng, đã diễn ra trong tiến trình lịch sử của vương quốc Champa. Một thí dụ điển hình đó 2 triều đại Chế Bồng Nga và Po Romé mà các nhà sử gia vẫn gọi là «triều đại vàng son» của vương quốc này[31]. Ngược lại, Lương Ninh lại phủ nhận quan điểm trên để rồi kết luận rằng triều đại Chế Bồng Nga (1360-1390) chỉ là «tia nắng quái của buổi hoàng hôn» (tr. 107) và triều đại Po Romé (1625-1651) «là một ánh sáng nhưng là một ánh sáng thấy được trong buổi chiều tà» (tr. 214). Kết luận với lời văn châm biếm và mĩa mai này đã cho độc giả thấy rằng tác phẩm Lịch sử Vương quốc Champa của Lương Ninh chỉ là công cụ để bào chữa tư tưởng đế quốc của tác giả thì đúng hơn.
Khi viết về văn hoá Chăm, ông ta còn có giọng mĩa mai cho rằng «dân tộc này cũng thích suy tư». Cũng nên nhắc lại rằng, dân tộc Chăm không những «thích suy tư» mà còn phải suy tư, trăn trở rất nhiều về thân phận vong quốc của mình, mất tự do về sự bảo tồn và sáng tạo nền văn hoá của chính họ trước sức ép của cộng đồng người Kinh càng ngày càng tăng trưởng gấp bội.
Tác giả Lương Ninh còn cho rằng văn hoá Chăm chỉ là tàn dư của văn hóa Việt: «với những chiếc áo dài mang rõ nét ảnh hưởng của chiếc áo dài Việt (…)» (tr. 222). Ðây là lối lập luận phi khoa học. Áo dài Chăm có cùng nguồn gốc với áo dài Mã Lai mang tên là Baju Kurung, không liên hệ gì với áo dài Việt Nam cả. Ðúng ra, Lương Ninh phải nói dân tộc Việt đã chịu ảnh hưởng nặng nề văn hóa của dân tộc Champa thì đúng hơn. Một bằng chứng cụ thể đó là người Việt ảnh hưởng Champa về tục thờ bà Thánh Mẫu (Thiên Y Ana) ở Huế và Nha Trang[32]; Nhạc Việt ảnh hưởng nhạc Champa dưới thời Lý Thánh Tông. Người Việt còn tiếp thu ở người Champa kĩ thuật đê điều, dẫn thủy nhập điền, giống luá Chiêm, nón lá [33], tục thờ cá ông, kĩ thuật đi biển, kỹ nghệ làm ghe thuyền[34]v.v. Ngược lại, dân tộc Champa, dù là kẻ thất bại, nhưng chỉ tiếp thu từ người Kinh, một dân tộc chiến thắng, một vài nét văn hóa như hoa văn chạm trổ trên gỗ của vách tường hay trên ngôi đình vừa mới xây cất gần đây.
Trong tác phẩm Lịch sử vương quốc Champa, tác giả Luơng Ninh còn có một chuyện nực cuời trong lí luận. Một lí luận duy nhất của tác giả để lí giải chiến tranh giữa Ðại Việt và Champa trong suốt 352 trang sách chỉ có một nguyên do duy nhất là vì vương quốc này thường hay cướp phá và không nộp cống cho nên đại Việt đem quân đánh (tr. 81, 82, 85 và187…). Ngược lại khi Champa xuất quân tấn công Ðại Việt nhằm đòi lại đất đai bị chiếm đóng vào năm 1069, 1306, 1471, 1611 và 1653, Lương Ninh cho rằng Champa đem quân cướp phá (tr. 113, 220và 217, v.v.).

Sai lầm về ý thức hệ chiến tranh và qui chế triều cống

Nói đến triều cống, tác giả Lương Ninh ít ra cũng nên xác định một cách chính xác thế nào là qui chế triều cống của Ðại Việt đối với nước láng giềng trước khi áp dụng cụm từ này trong bài viết của mình. Ai cũng biết, Ðại Việt chịu ảnh hưởng nền văn minh Trung Hoa luôn luôn xem các nước khác trên thế giới này là chư hầu của mình, tức là phải có nghĩa vụ triều cống cho mình. Ðây là một tư tưởng chủ nghĩa đế quốc mà Ðại Việt là quốc gia duy nhất trong khu vực Ðông Nam Á thừơng hay áp dụng.
Ðối với Champa, một vương quốc chịu ảnh hưởng nền văn minh Ấn Ðộ giáo, họ không bao giờ chấp nhận triều cống bất cứ ai, nhất là nước Ðại Việt mà họ gọi là Nagara Yavana (hôm nay gọi là Nagar Yuen), tức là quốc gia của những người ngoại lai. Ngược lại, vương quốc Champa luôn luôn tìm cách phát triển mối quan hệ ngoại giao với các quốc gia láng giềng qua các món quà thân hữu do các phái bộ ngoại giao của họ mang đến tặng. Tiếc rằng, mỗi lần Champa mang quà thân hữu sang Thăng Long, triều đình Ðại Việt lại ghi trong biên niên sử của mình là vật triều cống của Champa. Ngay cả món quà mà các nước Thai Lan, Tây Ban Nha, Pháp, v.v. gởi đến Ðại Việt, biên niên sử Việt Nam vẫn rêu rao là vật triều cống họ. Chỉ cần đọc tác phẩm Quốc Triều Chánh Biên[35] dưới thời vua Gia Long, độc giả sẽ thấy một danh sách dài của các nước mà vua chúa Việt Nam gọi là chư hầu của họ trong đó có cả Thái Lan và Pháp.
Ðiều cần nhấn mạnh ở đây, triều cống tức là qui chế dâng lễ vật có định kỳ rõ rệt mà các quốc gia nhỏ bé hay thua trận phải dâng hiến cho quốc gia hùng mạnh để bày tỏ sự thần phục của mình. Một khi đã triều cống, quốc gia chư hầu không bao giờ dám vùng dậy chống lại quốc gia hùng mạnh đó. Ðối với Champa, qui chế triều cống cho Ðại Việt chỉ là một cốt truyện do Ðại Việt bịa đặt nhằm tôn vinh oai quyền các nhà lãnh đạo của mình thì đúng hơn. Vì không lần nào sử liệu Champa nói đến vấn đề triều cống nước láng giềng. Một số điều rất là mâu thuẫn mà người ta đã nhận thấy đó là Champa thường hay xua quân tấn công Ðại Việt sau vài tháng mà họ mang quà sang “triều cống”.
Một thí dụ điển hình mà chúng tôi đưa để chứng minh qui luật lu mờ trong qui chế triều cống này, đó là trong vòng 135 năm (1059-1194), biên niên sử Ðại Việt có ghi lại 46 lần triều cống của Champa. Tiếc rằng những niên đại triều cống không được qui định rõ rệt và các món quà hoàn toàn có giá trị khác nhau. Một khi tổng kết lại danh sách món quà triều cống mà biên niên sử đưa ra, chúng ta thấy rằng trong khoảng thời gian 135 năm đó, Champa chỉ ”triều cống” cho Ðại Việt năm món quà có giá trị đó là bốn con voi trắng và một con ngựa trắng. Ðối với Champa, đây chỉ là món quà quá nhỏ nhoi và bất thường mà vương quốc này thường mang sang Ðại Việt trong những lần viếng thăm của phái bộ Champa chứ không phải là lễ vật ”triều cống” như tác giả Lương Ninh hiểu lầm. Sau năm 1692, tức là thời kỳ mà Panduranga-Champa bị đặt dưới quyền đô hộ của nhà Nguyễn, qui chế triều cống bắt đầu rõ hơn, nhưng định kỳ của triều cống này vẫn còn lu mờ[36].
Dù các nhà sử học Việt Nam có biện minh như thế nào đi nữa về hành động xâm lược Champa, nhưng họ không thể che dấu được chính sách đế quốc của Ðại Việt đối với Champa mà biên niên sử Việt Nam là nhân chứng lịch sử. Mặc dù Champa đã triều cống rồi nhưng Ðại Việt vẫn xuất quân tấn công Champa. Căn cứ vào biên niên sử và tư liệu Ðại Việt mà Lương Ninh đã ghi ra «trong 2 năm 1830-1831, quan hệ ngoại giao diễn ra nhộn nhịp (…) Champa cử sứ thần sang triều cống. Tất nhiên nhà Nguyễn không bằng lòng như thế, mà cần xúc tiến việc chinh phục hẳn Champa(tr. 97). Thư tịch cổ này còn nhấn mạnh thêm «từ chúa Nguyễn đến Tây Sơn… việc mở đất và giữ yên lãnh thổ (…) là qui luật phát triển, cũng là lí tưởng và mơ ước của mọi người dân (…) là lí tưởng thiêng liêng mà mọi người dân [Việt] phấn đấu thực hiện» (tr. 225). Chỉ cần đọc qua bài viết của Nguyễn Gia Kiểng, độc giả có thể hình dung được đâu là thái độ đế quốc của các nhà lãnh đạo ở Việt Nam: «trong lịch sử Việt Nam, mỗi khi giải quyết những sự bất đồng thường chủ trương đánh hơn cầu hòa, dù đánh là ngu xuẩn»[37]. Từ những dẫn chứng nêu trên đã hiện ra rõ bản chất các giai cấp lãnh đạo Việt Nam thời cổ rất là dã man, hiếu chiến đối với láng giềng Champa ở phía Nam. Vì rằng, chính sách xâm lược, cướp đất đai, giết hại dân tộc khác được giai cấp lãnh đạo Việt Nam xem «là qui luật phát triển, cũng là lí tưởng thiêng liêng, và mơ ước của mọi người dân [Việt] phải thực hiện». Vậy mà khi Ðại Việt tiến quân chinh phạt Chiêm Thành, nguyên do duy nhất mà các sử gia Việt Nam trong đó có tác giả Lương Ninh thường nêu ra là vì «Chiêm Thành cướp phá hoặc bỏ triều cống». Ðây là một lý luận hoàn toàn phi khoa học.
Từ những dữ kiện đã nêu ra ở phần trên, độc giả có cảm tưởng rằng các nhà sử học Việt Nam chỉ biết dựa vào chính sử của quốc gia này, hay nói một cách khác chính sử của một chính quyền đế quốc để xây dựng nội dung lịch sử của một quốc gia thua trận, gọi là Champa. Chúng tôi gọi đó là lịch sử một chiều.
Lịch sử là dữ kiện của sự thật đã trở thành di sản tinh thần của một dân tộc. Các sử gia không có lí gì để xuyên tạc nguyên do và luôn tạo dựng nên những luận điệu để biện hộ cho sự bành tướng và xâm lăng của Ðại Việt. Hôm nay, Ðại Việt và Champa là hai nhân tố chính để cấu thành lịch sử và quốc gia Việt Nam. Và trong thời đại bùng nổ thông tin khoa học như ngày nay, lại càng không thể lấy chính sử Việt Nam làm tư liệu tuyệt đối, với lối tư duy một chiều của nhà sử học Việt Nam để viết về Champa nữa.

*

Cuốn sách Lịch sử Vương quốc Champa của Lương Ninh không có gì mới, hoàn toàn copy và sử dụng lại tư liệu của các tác giả người Pháp, để rồi viết lại theo thiển ý của người Kinh nhằm xuyên tạc và làm phai nhạt đi lịch sử Champa. Học giả không có tinh thần khoa học. Khi viết sách, tác giả thường hay bộc lộ thái độ của một dân tộc đế quốc, bày tỏ tư tưởng của dân tộc lớn viết về dân tộc nhỏ. Vì vậy cuốn sách không mang một giá trị khoa học từ nội dung đến hình thức.

***

QUA NHỮNG NẺO ÐƯỜNG BÌNH THUẬN CỦA MƯỜNG GIANG

Sách Tác giả Xuất bản, Nhà Sách Tự Lực tại California-USA, Phát hành, năm 2003, 864 trang. Sách gồm 8 chương: Chương Một –Ba thế kỉ nối dài Chiêm Thành (tr. 7-52); Chương Hai –Chiêm thành thực chất và huyền thoại (tr. 101-203); Chương Ba –Từ Nguyễn Thất Thành đến trường Dục Thanh (tr. 212- 346); Chương Bốn – Bình Thuận qua 3 thế kỉ (tr. 382-449); Chương Năm –Qua những nẻo đường Bình Thuận (tr. 468-536); Chương Sáu –Phan Thiết trong tâm tư người ly xứ (tr. 552-660); Chương Bảy –Thăm lại đường xưa lối cũ Bình Thuận –Phan Thiết (tr. 687-784); Chương Tám –Bình Thuận, những tháng năm ly loạn (tr. 804-847); và phần cuối sách là Lời kết, Mục lục, Tư liệu kham khảo. Trong 8 chương trên của cuốn sách Mường Giang, chúng tôi chỉ đưa ra bình luận 2 chương (Chương Một và Chương Hai), tức là những chương có liên đến lịch sử, văn hoá và văn minh của Champa (Chiêm Thành), một lĩnh vực liên quan đến nghiên cứu của chúng tôi.
Ðây là sách có bìa in hình đẹp, trình bày trang nhã, chữ in nghiêng rõ ràng, thuận tiện cho người đọc.Văn phong của tác giả trình bày mạch lạc, cảm xúc dạt dào, tuôn chảy trong từng trang viết. Nội dung của cuốn sách toát lên tâm trạng của tác giả Mường Giang, một người yêu nước Việt Nam Cộng Hòa, yêu quê hương Bình Thuận qua những nẻo đường. Bằng kí sự, qua 864 trang viết, tác giả đã cố phác hoạ nên một bức chân dung của mãnh đất Bình Thuận: từ đền tháp Champa (Chiêm Thành) đến chùa Phật, Ðình làng của người Kinh ở đồng bằng, ven biển, đến đảo Phú Quốc xa xôi; từ con người dân Champa bản địa của xứ Bình Thuận đương đầu với cuộc Nam tiến người Kinh đến những chiến sĩ oan hồn của những đứa con đất Việt tàn sát lẫn nhau trong 30 năm nội chiến Bắc-Nam (1945-1975) v.v. Tất cả những hình ảnh, những sự kiện lịch sử đó được tác giả đưa vào cuốn sách như một sự “ôn cố tri ân”. Tuy nhiên, do cuốn sách có nội dung rộng lớn, lại được viết theo dạng kí sự của một nhà viết lách, không phải là nhà khoa học chuyên nghiệp nên cuốn sách đã phạm nhiều lỗi sai lầm về sự kiện lịch sử, tư liệu, cũng những quan điểm khi nhận định vấn đề.

Sai lầm về sự kiện lịch sử

Mở đầu chương I, viết về Chiêm Thành, tác giả Mường Giang không cần dẫn chứng, tư liệu trích dẫn từ đâu, dựa trên cơ sở tư liệu nào mà tác giả dõng dạc tuyên bố như đinh đóng cột rằng là: «Trên danh nghĩa từ năm 1693, Ðại Việt chánh thức là chủ nhân ông [sic] toàn cõi vương quốc Chiêm Thành nói chung và tại Pânduranga, tức là Thuận trấn hay tỉnh Bình Thuận ngày nay» (tr. 2). Và sự kiện này được tác giả lặp lại nhiều lần một cách quả quyết ở các tr. 16 và tr. 106. Ðây là vấn đề sai lầm về sự kiện lịch sử Champa giống như tư tưởng sai lầm của Lương Ninh mà chúng tôi đã phân tích và trình bày ở trên.

Sai lầm về lãnh thổ và thành phần dân tộc Champa

Khi nói đến vùng đất Tây Nguyên và các thành phần tộc Champa, tác giả Muờng Giang luôn phủ nhận Tây Nguyên là vùng đất thuộc Champa và các dân tộc Tây nguyên là các dân tộc bị cai trị bởi người Chăm (tr. 105, 108). Tác giả viết «Trong suốt thời gian chiến tranh giai dẳng giữa Việt-Chiêm, Phù Nam- Chân Lạp, các bộ tộc ở Cao Nguyên Trung Phần cũng bị hoạ lây từ chiến nạn của người Chàm» (tr. 105). Và «cho tới năm 1471 vua Lê Thánh Tông mới giải phóng hoàn toàn ách đô hộ của Chiêm Thành cho các bộ tộc» (tr. 106, 193 và 194). Ðây là một quan điểm sai lầm về lãnh thổ và thành phần dân tộc Champa mà chúng tôi cũng đã phê bình Lương Ninh ở phần trên.

Sai lầm về tư liệu

Cũng như Lương Ninh, khi nghiên cứu Champa tác giả Mường Giang chỉ sử dụng và tin tưởng duy nhất một nguồn thư tịch Việt Nam. Và cho rằng «…người Chiêm không có tác phẩm Lịch sử» (tr. 2,107). Nên nhớ rằng, hiện nay người Chiêm (Champa) vẫn còn lưu giữ những tác phẩm lịch sử. Những tác phẩm lịch sử Champa khác hẳn tư liệu cổ Việt Nam mà chúng tôi đã trình bày cụ thể ở bài phê bình Lương Ninh. Ở đây cũng cần nói thêm với tác giả Mường Giang rằng những văn bản chữ Chăm mà hiện nay họ còn lưu giữ một số là những bài ký lục có nội dung liên quan đến những biến cố lịch sử, chính trị của Champa mà người viết đã biết được hoặc thấy được với chính con mắt của mình (Po Dharma, 1987, tr. 183-184). Do đó những văn bản này chính là những cuốn sách sử Champa mang tính khách quan, chứa nhiều thông tin có thể cho phép cho các nhà sử học Việt Nam kiểm chứng lại và bổ túc những tài liệu lịch sử của mình. Ðó là nguồn tư liệu lịch sử quý giá còn sót lại mà hiện nay người Chăm vẫn còn lưu giữ sau những trận tàn phá, huỷ diệt làng mạc Chăm, với phương châm «đốt sách, phá sạch, giết sạch» của quân xâm lăng Ðại Việt, chứ không phải như tác giả Mường Giang viết «…người Chàm không lưu lại các tác phẩm lịch sử…». Ðến đây, độc giả rất ngạc nhiên cho Mường Giang, viết lịch sử Champa mà tác giả chỉ đọc một vài tư liệu từ phía người Việt. Thậm chí tác giả chưa đọc hết sách sử Việt, chứ đừng có nói đến đọc lịch sử Champa. Cho nên tác giả rất dễ bị sai lầm, phiến diện, một chiều khi nhận định vấn đề.

Sự ngụy biện, mâu thuẫn và khập khiễng trong văn chương đế quốc

Ngụy biện cho hành động xâm lược

Tác giả viết rằng nguyên nhân Nam Tiến của người Việt và nguyên nhân người Chăm mất nước như sau.
-Người Việt Nam Tiến là do «Người Chàm suy yếu, không kiểm soát hết vùng biển và hải đảo xa xôi » (tr. 10)
-«Ngoài ra cái thời mà người Chàm cứ bỏ đất hoang, để dân Việt tới khai phá gầy dựng, rồi họ trở lại tấn công đoạt lại hay để kiếm lương thực và chiến lợi phẩm, cũng đã cáo chung» (tr. 114).
-«Nhìn chung đất đai lãnh thổ Chiêm Thành từ Quảng Bình chạy vào tới Bình Tuy (…) nhưng “rất tiếc” phần lớn vùng đất này bị bỏ hoang». Ðoạn văn như thế này được lặp lại nhiều lần có chủ ý ở các tr. 123, 124 để tác giả muốn nói một ý là: Ðất đai Champa còn bỏ hoang thì người Việt cứ việc vào chiếm để ở. (Lưu ý từ “rất tiếc” của tác giả Mường Giang trong câu văn trên giống như «kẻ cướp tiếc của người giàu»).
-«Ðại Việt là nạn nhân nhiều lần vì bản chất hiếu chiến của người Chàm» (tr. 113).
-Chiêm thành mất nước là do nội bộ mâu thuẫn, nhân dân bị sưu cao, thuế nặng, phục dịch, xây dựng đền đài (tr. 112, 113 và 114).
-«Tóm lại Chiêm thành mất nước là do họ tự đạo diễn. Cuộc Nam tiến của Ðại Việt chẳng qua cũng chỉ là một ngẫu cảm trùng hợp» (tr. 115-116)

Trong tất cả những nguyên do mà tác giả nêu trên để lí giải về cuộc Nam Tiến của người Việt và nguyên nhân mất nước của người Chăm thì độc giả thấy không có một nguyên nhân nào do phía người Việt gây nên.Tất cả đổ lỗi cho Champa. Ở đây không cần phân tích, chứng minh độc giả cũng dễ dàng nhận thấy rằng đây là kiểu lí luận một chiều mang tính thù địch nhằm nguỵ biện một cách thô thiển cho hành động xâm lược của người Việt.

Ngụy biện cho hành vi dã man của triều đình Việt Nam

Ðể ngụy biện cho hành động dã man tàn sát người Chăm của triều đình Việt Nam, ở trang 114 tác giả Mường Giang nói rằng«Qua dòng lịch sử nước nhà [Việt Nam], hoặc chính do người Việt ghi chép lại, hay từ các sử gia ngoại quốc, hoàn toàn không thấy nói đến sự tàn ác dã man của quân Việt đối với tù binh hay dân chiến nạn như người Chàm». Ðây là văn chương lừa bịp độc giả bình dân cho hành vi dã man của người Việt. Vì rằng, chính sử Việt Nam còn ghi lại rành rành tội ác này.
-«Mùa hạ, tháng 4, nguyên soái (Nguyễn) Lí Thường Kiệt bắt được Ðệ Cũ ở biên giới Chân Lạp. Mùa Hạ, tháng 5,vua đãi yến quần thần tại điện vua Chiêm Thành (…). Vua sai kiểm kê tất cả các nhà trong và ngoài thành, cả thảy hơn 2.560 khu, đều sai giết và đốt hết».[38]
-«Ðại Hành Hoàng Ðế. Kỷ Sửu Năm Hưng Thống thứ 1 (989) …Vua đem quân đến đánh Châu Hoan, Châu Ái, đuổi bắt được Tiến Lộc, giết người [Chiêm] hai châu không biết bao nhiêu mà kể».[39]
-Năm 1040-1044, cuộc chiến Champa-Ðại Việt diễn ra đẫm máu, 30 ngàn người Champa bị chặt đầu, vợ vua Champa nhảy xuống biển tự vận bởi sự hoang dâm của vua Việt, một số binh lính Champa đem ra bắc làm tù binh.[40]
-Năm Tân Mão, năm thứ 2 (1471). Ðại Việt tiến đánh Champa, thành Vijaya (Bình Ðịnh) bị thất thủ, vua Champa Trà Toàn bị bắt. Ðại Việt ra lệnh chém đầu vua và 60 ngàn người Champa vô tội. Ðây là hành động giết người dã man nhất chưa từng xảy ra trong Lịch sử Ðông Nam Á đã được chính sử Việt Nam ghi chép và đã được trích lại trong nhiều cuốn sách nước ngoài viết về Champa.[41]
Tội ác man rợ của triều đình Việt Nam đối với người Champa không chỉ diễn ra ở thời trung cổ mà còn kéo dài đến thời hiện đại. Ðại Nam Thực Lục Chánh Biên viết vào năm 1834, vua Minh Mệnh ra lệnh tử hình tất cả những chiến sĩ người Champa nổi loạn chống triều đình Huế, chặt tay họ ra thành từng khúc và lấy ruột gan của họ treo trên cành cây để cho dân tộc Champa phải khiếp sợ [42]. Ðó là những bằng chứng, là những trang tư liệu đầy rẫy tội ác man rợ của vua chúa Việt Nam và thấm đẫm đầy máu và nước mắt đối với dân tộc Champa mà tác giả Mường Giang nên tìm đọc.

Lập luận mâu thuẫn khi nhận diện về văn hoá

Vì có tư tưởng dân tộc lớn, luôn xem mình là văn minh, tinh khiết, chính thống, không chấp nhận bị lai căng văn hoá, mang dòng máu Chăm, tác giả Mường Giang đã phê phán nhiều học giả đã viết về sự ảnh hưởng văn hoá Chàm -Việt. Tác giả cho rằng «nhiều người viết vội vàng kết luận, dân Việt bị người Chiêm đồng hoá ngược trên lãnh vực văn hoá và tôn giáo, qua hình thức hát xướng, bùa ngải và tập tục thờ Cá Ông» (tr. 2).
Nêu vấn đề để phủ nhận quan điểm của người khác như trên, nhưng tác giả không tìm được những cứ liệu để bảo vệ quan điểm của mình. Qua một hồi nói vòng vo ngụy biện vì tinh thần tự ái dân tộc lớn, tác giả không cách nào chối cãi được sự thật như là một tất yếu lịch sử, để rồi đến trang 12-13, tác giả đột ngột viết«Nhưng lịch sử vẫn còn nhiều bất ngờ không giải thích được, giống như ở Trung Hoa, chính những kẻ chiến thắng Khiết Ðan, Hung Nô, Mông Cổ (…) lại bị người Hán đồng hoá ngược lại trên đất mình. Lịch sử đã cũng đã xảy ra ở Việt Nam, trong việc vua chuá thời Lí, Trần thờ cúng vị nữ thần Chiêm Thành là Thiên Y(…). Ngày nay vẫn còn nhiều di tích Chăm (…) như bến Lâm Ấp ở Hồ Tây, đồng Lâm Ấp ở Xuân Ðình, Hà Nội (…) hay chùa Bà Ðanh tại Thăng Long (…). Từ nữ thần Thiên Y Ana (…) tới các thần linh (…) Nam Hải Ðại Tướng Quân (Cá Ông) (…) của người Chăm được người Việt thờ phụng» (tr. 12, 13).
Và cuối cùng tác giả tự chấp nhận sự đồng hoá của người Chàm.«Lưu dân Ðàng Ngoài vào khai hoang và lập nghiệp tại Bình Thuận, ở trên bờ hay nơi hải đảo, tận trong huyết quản của họ đã có ảnh hưởng từ những thần linh cổ nơi bản địa, cho nên sự tiếp thu nhanh chóng các thần linh mới nhưng mà cũ, nơi đất Chàm là một sự tự nhiên khó tránh khỏi» (tr.13) .
Ở đây cũng cần nhấn mạnh rằng người Việt bị ảnh hưởng người Chăm không chỉ trên lĩnh vực tín ngưỡng như tác giả nêu mà còn diễn ra trong nhiều lĩnh vực khác trong cuộc sống như: kĩ thuật đóng ghe thuyền (ghe bầu), làm nước mắm; kĩ thuật làm ruộng nước, đê điều, giống lúa Chiêm mùa; âm nhạc cung đình thời Lí-Trần, thời Nguyễn có hò Huế, nhạc ngũ cung v.v. Ngược lại người Chăm chỉ tiếp thu văn hoá Việt trong thời gian sau này do áp lực đồng hoá từ thời Minh Mệnh thứ 17 (1837). Vua Minh Mạng xuống chiếu bắt người Chăm phải thay đổi họ tên theo kiểu Việt (họ Châu, Quảng, Ðắc, Sử, Lưu)[43]; mặc áo dài khăn đóng người Việt; làm lễ tang, lễ hội Chăm phải mang cờ âm dương, ngũ hành, bát quái của người Việt vay mượn từ Trung Hoa[44]; và một số kiến trúc đình làng Chăm sau nay cũng ảnh hưởng kiến trúc đình làng Việt[45] v.v.

Lí luận độc quyền

Theo tác giả Chiêm Thành mất nước là do “luật nhân quả” của nhà Phật. Tác giả viết «Nói theo kinh Phật, thì tất cả đều là nhân quả, thiện ác nhãn tiền, người Chàm lúc nào cũng nuôi hận thù trong tâm (…) tấn công hết nước này đến nước khác và ngược lại họ cũng phải bị nạn nhân trả thù (…)» (tr. 113). Nhưng khi đến Lê Khắc Quyến, Sư Thích Nhất Hạnh sử dụng “luật nhân quả” của nhà Phật để nhận định về chiến tranh 30 năm Nam-Bắc Việt Nam là do «dân tộc Việt giết hại quá nhiều người Chàm, vì Nam Tiến mà VN [Việt Nam] phải chịu nghiệp chướng luân hồi trong suốt thế kỉ XX» thì tác giả Mường Giang lại chữi Lê Khắc Quyến là tên phản tặc và Sư Nhất Hạnh là gã ác tăng bán Kinh nhà Phật (tr. 188, 189).
Vấn đề này cho thấy rằng, tác giả Mường Giang không có tư duy lí luận logic, nhất quán. Tác giả muốn độc quyền về trí thức, để tự mình muốn nói gì thì nói, còn người khác thì không quyền được nói. Chỉ có tác giả mới được sử dụng “luật nhân quả”để phán xét, còn người khác thì không nên. Ðây không phải là một kiểu lí luận khoa học của một nhà nghiên cứu mà là văn chương của người viết lách muốn chữi ai thì cứ chữi.

Một vấn đề lí luận độc quyền vô lí nữa trong cuốn sách của Mường Giang mà độc giả dễ nhận thấy tác giả tự cho mình là một người rất yêu nước Việt Nam Cộng Hoà và căm thù giặc Cộng Sản nhưng tác giả lại cấm người Chăm không được quyền yêu nước Champa và căm thù quân xâm lược người Việt.
Ở đây cần nhấn mạnh rằng, tác giả Mừơng Giang rất yêu nước, đặc biệt là yêu nước Việt Nam Cộng Hoà. Tác giả nối tiếc căm hận «trước nổi tan nhà nhục nước và ách nô lệ của Cộng Sản…»(tr. 189). Thật ra nước Việt Nam có mất đâu, vẫn còn đó một giang sơn do người Việt làm chủ mặc dù họ là Cộng Sản, cớ chi mà tác giả lại khóc, nối tiếc cho đất nước Việt Nam. Tác giả viết: «…chẳng còn giọt nước mắt muộn màng, để khóc…» (tr. 346, 378). Vấn chi nước Việt Nam bị người Tàu, người Mỹ, hoặc người Chăm xâm chiếm thì tác giả liệu làm sao?
Nhưng đối với người Chăm, một giang sơn rộng lớn bị biến mất, một dân tộc đã bị nạn diệt chủng kinh hoàng hoàng chưa từng thấy trong Lịch sử Ðông Nam Á và hiện nay đang chịu sức ép đồng hoá mãnh liệt của người Việt từ nhiều phía. Vậy thì làm sao mà người Chăm có thể quên được đất nước, tổ quốc của họ. Nhân danh là con người, họ cũng có quyền sống, quyền đau đơn, tuổi hờn, và căm thù giặc như tác giả Mường Giang và những dân tộc vong thân khác trên thế giới. Cớ sao tác giả lại phê phán Chế Linh hát bài Hận Ðồ Bàn; phê phán một số thiểu số Chăm còn mang hận thù người Việt (tr. 115) và phê phán Ðắc Văn Kiết «lên án người Việt là dã man, cướp nước»(tr. 189). Lí luận kiểu tác giả Mường Giang đã cho độc giả hiểu rằng, chỉ có người Kinh mới biết yêu nước, căm thù giặc, còn các dân tộc khác thì không biết yêu nước, chỉ biết làm nô lệ.

Hiện tượng Chế Linh và Ðắc Văn Kiết.

Có dịp nghe ca sĩ Chế Linh gốc Chăm hát bài Hận Ðồ Bàn tác giả Mường Giang đưa ra kết luận rằng «từ đó mới thấy đến bây giờ, mà sự hận thù giữa hai dân tộc Chiêm-Việt, vẫn còn ấm ức nơi hồn của một thiểu số, vì chính những người này không biết tại sao mình phải suy tàn. Tóm lại Chiêm Thành mất nước là họ họ tự đạo diễn» (tr. 115).
Lời kết luận của tác giả Mường Giang về ca sĩ Chế Linh sẽ cho độc giả thấy rằng, tác giả Mường Giang có tư tưởng hận thù dân tộc không hơn không kém. Cho rằng, ca sĩ Chế Linh hát bài Hận Ðồ Bàn chỉ kêu gợi sự hận thù dân tộc là một lí luận khôi hài. Ðúng ra Mường Giang phải nói rằng người đứng ra kêu gọi sự hận thù Chiêm-Việt phải là nhạc sĩ Xuân Tiên gốc Việt. Vì nhạc sĩ Xuân Tiên là người sáng tác ra bài Hận Ðồ Bàn còn Chế Linh chỉ hát lại bài Hận Ðồ Bàn của nhạc sĩ Xuân Tiên mà không thêm bớt một lời nào. Ðúng ra tác giả Mường Giang phải kết tội nhạc sĩ Xuân Tiên, vì nhạc sĩ Xuân Tiên là thủ phạm chính (người sáng tác) kêu gọi hận thù dân tộc nhưng tác giả lại đơn phương kết tội Chế Linh. Ðến đây độc giả đã thấy rõ cùng một việc làm, cùng một hành động diễn ra có hai người tham gia, nhưng một người Chăm như Chế Linh là có tội, còn nhạc sĩ Xuân Tiên, người Việt nên luôn luôn vô tội. Thế thì sự tự do, bình đẳng, bác ái của người Việt ở đâu? Hiện tượng này không chỉ gặp ở tư duy kì thị dân tộc của Mường Giang mà còn xảy ra hàng ngày trên đất nước Việt Nam ngày nay về tội phân biệt, đối xử không bình đẳng của người Việt (Kinh) đối với các dân tộc thiểu số.

Từ nội dung của bài hát Hận Ðồ Bàn tác giả Mường Giang tự gán cho dân tộc Champa là «không biết tại sao mà mình phải suy tàn» (tr. 115). Vì luôn mang tư tưởng tự cao, tự đại là Ðại Việt văn minh cho nên Mường Giang cứ nghĩ là dân tộc Chăm là man di mọi rợ «không biết tại sao mình phải suy tàn» mà Mường Giang đã quên đi một điều quan trọng đó là mỗi người Chăm, họ có ý thức rất cao về văn hoá và lịch sử của họ.Từ khi sinh ra khỏi lòng mẹ đến trưởng thành, họ đã từng nghe những câu hát ru, những bài cúng tế, những bài thánh ca hát về lịch sử, về những vị anh hùng của họ trong mỗi dịp lễ hội hàng năm, cho nên ít nhiều họ đã biết nguyên nhân «tại sao mình phải suy tàn». Và những người này luôn ý thức rất rõ rằng vuơng quốc Champa suy tàn là do sự xâm lăng của Ðại Việt. Ðối với người Chăm, dải đất miền trung từ Ðèo Ngang cho đến Bình Thuận ngày nay là “lãnh thổ vĩnh hằng” trong thế giới tâm linh của họ và chỉ là “lãnh thổ tạm thời” của Việt Nam. Không biết tại sao tác giả Mường Giang đã viết về lễ hội Champa trong sách rồi (tr. 175-190) mà lại không biết vấn đề này (?). Ðúng là tác giả Mường Giang chỉ “cưỡi ngựa xem hoa” nhưng lại vội vàng kết luận là người Chăm «không biết nguyên nhân tại sao mà họ suy tàn». Có chăng Mường Giang mới là người duy nhất không biết tại sao người Chăm suy tàn.
Nhân vật thứ hai mà Mường Giang đưa ra làm nhân chứng để phân tích nhằm kết án cho người Chăm là có bản chất hận thù, đó là Java Pak Krong, tức là Ðắc Văn Kiết, một chiến hữu đã từng một thời cùng Mường Giang đứng chung một chiến hào để chống Cộng Sản, nay là sáng lập viên tập san Vijaya-Champa tại Hoa Kỳ. Theo tác giả Mường Giang, nếu người Chăm còn ngộ nhận về nguyên nhân tại sao Champa bị tiêu diệt, «chẳng qua cũng vì cảm xúc nhất thời qua sự mất mát, để rồi biến thành thù hận» như Java Pak Krong (Ðắc Văn Kiết) đã viết trong cuốn đặc san Xuân Bình Thuận, Canh Thìn 2000 với chủ đề «Vài nét sơ lược về vương quốc Chiêm Thành».
Ðọc lại bài «Vài nét sơ lược về vương quốc Chiêm Thành» (tr. 118-138) của Java Pak Krong (Ðắc Văn Kiết) như đã nêu trên không thấy có đoạn nào, hàng nào, nội dung nào như tác giả Mường Giang chỉ ra là Java Pak Krong (Ðắc Văn Kiết) «một người Chăm Bình Thuận, phỉ báng và chà đạp cả dân tộc VN [Việt Nam] là cướp nước» (tr. 189). Có chăng Java Pak Krong (Ðắc Văn Kiết) chỉ tóm tắt sơ lược lịch sử Champa một cách trung thực trong suốt 8 thế kỉ chiến tranh tương tàn giữa Chiêm Thành và Ðại Việt. Cuối bài, tác giả Java Pak Krong (Ðắc Văn Kiết) viết như một lời van xin dân tộc Việt là làm sao để «niềm tin tôn giáo, phong tục tập quán, ngôn ngữ, chữ viết Champa (…) vẫn được trân quý, gìn giữ và tồn tại trong (…) tính văn hoá và đa dạng của Việt Nam» (tr. 136). Và cuối cùng tác giả Java Pak Krong (Ðắc Văn Kiết) kêu gọi anh em Chiêm Việt «đừng biến xúc cảm thành sầu hận và sầu hận chỉ là buồn thảm không cần thiết cho cuộc sống một khiếp người» (tr. 136). Lời kết luận của bài viết Java Pak Krong (Ðắc Văn Kiết) mang đậm tính nhân văn, thắm tình đoàn kết, hữu nghị Chiêm-Việt đáng trân trọng. Thế thì, đâu là minh chứng cụ thể mà Mường Giang đưa ra để nói rằng Java Pak Krong (Ðắc Văn Kiết) «một người Chăm Bình Thuận, phỉ báng và chà đạp cả dân tộc VN [Việt Nam] là cướp nước» (tr. 189). Ðây là sự bịa đặt, chụp mũ trắng trợn, mang hiềm thù cá nhân, dân tộc một cách vô cớ của tác giả Mường Giang.

Qua hiện tượng Chế Linh và Ðắc Văn Kiết, độc giả thế giới hiểu rằng một dân tộc vong quốc như người Chăm mặc dù chưa làm gì tổn hại đến dân tộc Việt nhưng đã bị quy chụp, kết án một cách vô cớ. Chế Linh chỉ biết vô tư ca hát và Java Pak Krong (Ðắc Văn Kiết), một nhà viết lách chỉ viết lại trung thực lịch sử của dân tộc mình nhưng cũng bị kết tội là kẻ phản bội, phỉ báng và chà đạp dân tộc Việt [46]. Ðiều này đã đưa độc giả đến kết luận rằng, tác giả Mường Giang là con đẻ của đế quốc Ðại Việt, luôn muốn áp đặt quyền lực của mình lên dân tộc thiểu số khác,ï không chấp nhận bất cứ ai nhắc đến lịch sử và số phận của Champa (kể cả chính bản thân người Chăm) mà chỉ có tác giả Mường Giang và dân tộc Việt mới có quyền đưa ra quan điểm lịch sử và quyết định định mệnh của dân tộc Champa.

*
Cuốn sách Những Nẻo Ðường Bình Thuận của tác giả Mường Giang chứa đựng một số tư liệu hỗn đốn từ lịch sử, văn hoá, phong tục, tôn giáo, tín ngưỡng, đền tháp, chùa, chiền và lễ hội của người Chăm ở Bình Thuận.v.v. Rất tiếc những tư liệu nêu trên mà tác giả đưa ra là không có giá trị khoa học. Vì tư liệu trong sách của tác giả không rõ nguồn gốc, không trích dẫn nguồn tư liệu khi dẫn chứng. Viết một cuốn sách dài 864 trang với nhiều dữ kiện lịch sử (1693-1975), nhưng tác giả chỉ sử dụng 18 cuốn sách kham khảo chính, chứ không phải là sách trích dẫn (xem tr. 864).Vì vậy khi đọc, độc giả thấy rõ là tác giả không đủ khả năng để giải quyết những vấn đề rộng lớn mà tác giả tự đặt ra trong cuốn sách. Tác giả bịa đặt tư liệu, suy nghĩ theo cảm tính chủ quan nhiều hơn là khách quan khoa học. Lí luận khập khiễng, mâu thuẫn, phán xét bừa bãi và nói dối … là khuyết điểm nổi trội trong cuốn sách của tác giả Mường Giang, cũng như trong một số cuốn sách của người Việt viết về Champa. Ðây cũng là chứng bệnh nan y trong rừng sách của một số nhà nghiên cứu Việt Nam. Vì vậy, quan niệm của tác giả lí giải về Champa (Chiêm Thành) ở trong sách là quan điểm chủ quan của nhà viết lách mang tư tưởng dân tộc đế quốc hơn là quan điểm của nhà khoa học chân chính.

Mặc dù cuốn sách của tác giả là kí sự lịch sử, hay là một tiểu thuyết thương mại (có quyền sáng tác) đi chăng nữa, thì tác giả cũng phải tôn trọng sự kiện lịch sử (lịch sử phải là sự thật), chứ không nên lợi dụng vương quốc Champa suy tàn, lợi dụng ngòi bút kí sự, văn chương tiểu thuyết rẻ tiền mà tự bỏ tiền túi ra in sách (sách tác giả tự xuất bản) để xuyên tạc lịch sử, văn hoá và con người Champa./.

M . S. BERTRAND
(Chương trình thế giới Mã Lai-Ðông Dương)
[1] Những bài viết này đã đăng trong Harak Champaka số 3, ra ngày 30/6/2005 và Harak Champaka số 6, ra ngày 30/8/2005.
[2] Lương Ninh, Lịch Sử Vương Quốc Champa, Nhà xuất bản Ðại học Quốc gia, Hà Nội, 2004, 354 trang. Nguyễn Gia Kiển , Tổ quốc Ân Năn, Sách in lần thứ 2 tại Pari, 2004 (với bổ túc và sửa chữa), 615 trang và Mường Giang, Qua Những Nẻo Ðường Bình Thuận, Tác giả xuất bản, Nhà Sách Tự Lực tại California-USA, phát hành, 2003, 864 trang.
Xem Lương Ninh (chủ biên), Lịch sử Việt Nam Giản yếu, Nhà xuất bản Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2000, 658 trang; Trương Hữu Quýnh (chủ biên), Lịch sử Việt Nam, tập I, Nhà xuất bản Giáo dục, Hà Nội, 2001, 487 trang.
[4] Trần Quốc Vượng, Văn Hoá Việt Nam, Nhà xuất bản Ðại học Quốc gia, Hà Nội, 1995, 345 trang; Trần Ngọc Thêm , Tìm về Bản sắc Văn hoá Việt Nam, Nhà xuất bản thành phố Hồ Chí Minh, 1997, 615 trang.
[5] Trần Quốc Vượng, Lương Ninh và Trần Ngọc Thêm, sách đã dẫn.
[6] G. Maspero, Le Royaume de Champa, Paris (Van Oest), 1928.
Ðây là số tác giả viết về lịch sử Champa: G. Coedes, Les Etats hindouisés d’Indochine et d’Indonésie, de Boccard, Paris, 1964; A.,Bergaigne, «L’ancien royaume de Campa, dans l’Indochine, d’aprés les inscriptions», in Journal Asiatique XI, 1888, tr. 5-105; R. C., Majumdar, Ancient Indian Colonies in the Far East. I . Champa. La hore (Greater India Society Public. 1. Punjab Oriental Series XVI) 1927; Po Dharma, Le Panduranga (Campa) 1802-1835, Ses rapports avec le Vietnam, Public. EFEO CXLIX, Paris, 2 Tomes, 1987.
[7] Po Dharma, 1987.
[8] Po Dharma, «Etat des derniêres recherches sur la date de l’absorption du Campa par les Vietnamiens››, in Actes du sùeminaire sur le Campa organisme l’Universitùe de Copenhague le 23 mai 1987, Travaux du CHCPI, Paris, 1988, tr. 59-67; Po Dharma, «Le dùeline du Campa entre le XVIe et le XIXe siécle», in Le Campa et Le Monde Malais, CHCPI, Paris ,1991, tr. 47-61; Po Dharma, «The History of Champa», in Cham Art, River Books Ltd, Bangkok, 2001, tr.14-27; Po Dharma, «Sơ lược về lịch sử Champa», in Champaka, Số 1-1999, IOC- Campa ấn hành tại San Jose, California, USA, tr.33-37.
[9] Ðại Nam nhất thống chí, Ðại Nam thực lục tiền biên, v.v.
[10] Po Dharma, 1987, tập 1, tr. 222-223. Xem thêm P-B. Lafont, ‹‹Pour une réhabilitation des chroniques rédigùees en cam moderne››, in BEFEO LXVIII, 1980, tr. 105-111.
[11] G. Maspero, 1928, tr.239; Lê Thành Khôi, 1955, tr.265; và J. Boisselier, 1963, tr. 1963
[12] Po Dharma, 1987, tập 1, tr. 183-184.

[13] Po Dharma, 1987, tập 1, tr . 183-184.
[14] Dohamide và Dorohiem, 2004, tr. 262-263.
[15] L, Pinot «Notes épigrpahiques in Etude épigraphiques sur le pays Cham », BEFEO, Paris, 1955, tr. 7 và 16.
[16] L. Finot, «Notes d’épigraphie. V . Panduranga», in BEFEO III, 1903, tr. 630 654; E. M. Durand, «Notes sur les Chams. III. La Chronique Royale», in BEFEO V, 1905, tr. 377-382.
[17] G. Maspero (1928); G. Coedes (1964); P. B. Lafont (1980); Po Dharma (1987). Xem thêm, P. Pelliot, ‹‹Textes chinois sur le Panduranga››, in BEFEO III, 1903, tr. 649 654.
[18] Cụm từ dùng trong tác phẩm Dohamide và Dorohiem, Bangsa Champa, tìm về với một cuội nguồn cách xa, Seacaef-Viet Foundtion, California, Hoa Kỳ, 2004, tr. 263.
[19] Lafont, 1980, Po Dharma, 1987.
[20] Dựa trên tư liệu cổ Trung Hoa, P. Pelliot (1903) chứng minh rằng Panduranga vào thời kỳ đó dường như đã được hưởng một chế độ tự trị trong lòng vương quốc Champa. Những tư liệu trên cũng giới thiệu xứ sở này vào cuối thế kỷ X, như là «một vương quốc thuộc Champa» nhưng lại triều cống cả hai triều đình Trung Hoa và Champa những sản vật của địa phương mình.
[21]Po Dharma, 1987; B, Gay, ‹‹Vue nouvelle sur la composition ethnique du Campa››, in Actes du Séminaire sur le Campa organisùe l’Universitùe de Copenhague le 23 mai 1987, CHCPI, Paris, 1988, tr. 49-58.
[22] Nicolas Weber, ‹‹Sự khởi nghĩa của Tuen Phaow 1796-1797››, in Champaka 4, 2004, tr. 81-100; Po Dharma, ‹‹Từ phong trào Katip Sumat 1833-1834 đến mặt trận Ja Thak Wa 1834-1835, in Champaka 4, 2004, tr. 37-80.
[23] Triều đại (Dynastry) của Po Romé gồm 12 đời vua: khởi đầu từ vua Po Romé đến vua Cei Brei kết thúc (1627-1796); Vương triều (Reign) của vua Po Romé kéo dài 24 năm (1627-1651).
[24] Po Dharma, 1987, tập 1, tr.181-182; B. Gay, 1988.
[25] G. Coedes et H. Parmentier, Listes générals des inscriptions et des monuments du Champa et du Cambodge, Hanoi, Public. EFEO, 1923.
[26] Như bi Hòn Ðỏ, bi Trụ Chùa Mỹ Hải, bia Vách Ðá Chùa Linh Sơn (Tháp Chàm), bi Po Gha, bi Phước Thiện, v.v. Số bi mới phát hiện vẫn đang còn bảo tồn ở một số di tích và một số đang lưu giữ tại Bảo Tàng Ninh Thuận. Bên cạnh đó ở Ninh Thuận còn phát hiện nhiều di tích, di vật khác thuộc văn hoá Champa mà các nhà nghiên cứu đã đang tải thông tin trên các tạp chí chuyên ngành ở Việt Nam. Xem Sakaya, «Những di tích, di vật khoả cổ học ở tỉnh Ninh Thuận», Tạp chí Xưa & Nay, Số 128 (176), XI-2002, tr 38-42.
[27] Theo tác giả Lương Ninh vào 1989, người Chăm Ninh Thuận có khoảng 45.971 người; Bình Thuận: 21.000; Ðồng Nai:1.000; Tây Ninh: 2.000; An Giang: 15.000; Thành phố Hồ Chính Minh: 4.000.
Nếu dựa vào số liệu thống kê dân số năm 1989 của tác giả Lương Ninh đưa ra thì tổng số dân người Chăm ở Việt Nam là 80.000 người. Trong khi đó theo số liệu tổng điều tra dân số của Việt Nam vào ngày 1/1/1999 thì dân số của người Chăm ở Việt Nam là133.000 người. Cụ thể, người Chăm sinh sống ở 9 tỉnh trên 64 tỉnh thành Việt Nam. Tỉnh An Giang: 13.000 (huyện An Phú, Tân Châu, Châu Thành); Bình Ðịnh: 4.800 người (tập trung ở huyện Vân Canh, Bình Phước, Phước Long, Thuận Phú, huyện Ðồng Phú); Bình Thuận: 31.599; Ðồng Nai: 2.628 (xã Xuân Hưng, huyện Xuân Lộc; xã Bình Sơn); Thành phố Hồ Chí Minh: 5.173 (cầu Thị Nghề, cầu Chữ Y, cầu Trương Minh Giảng, cầu Bình Tiên, cầu Công Lí, chợ Phú Nhuận, chợ Nacy, chợ Rạch Oâng.); Ninh Thuận: 60.340 người (Ninh Phước, Ninh Hải, Ninh Sơn, Phan Rang); Phú Yên (Chăm Hroi): 17.835 (Huyện Sơn Hòa và Ðồng Xuân); Tây Ninh: 2.900 người (huyện Tân Biên, Tân Châu). Xem Ngày Hội Văn Hoá Chăm Tại Hà Nội , Bộ Văn hoá Thông tin, Trung tâm triển lãm Văn hoá Nghệ thuật, Hà Nội, 2003.
[28] Văn Món (Sakaya), «Thực Trạng tôn giáo, tín ngưỡng của người Chăm», Tạp chí Tôn giáo, Số 4/2000, tr. 49-54.
[29] P. Y. Manguin, «The Introduction of Islam into Campa», EFEO, tome LXVI, 1979, tr. 7-13 (translated English by Robert Nicholl).
[30] R. C. Majumdar, 1927.
[31] Xem G. Maspero, 1928, tr. IX; Po Dharma, ‹‹Sơ lược lịch sử Champa››, in Champaka, No 1-1999, tr. 20.
[32] Xem Ngô Ðức Thịnh (chủ biên), Ðạo Mẫu và các hình thức Shaman trong các tộc người thiểu số ở Việt Nam và Châu Á, Nhà xuất bản Khoa học Xã hội, Hà Nội, 2004.
[33] Nón lá là vật quý được Champa dùng làm quà triều cống cho nhà Nguyễn, được ghi chép lại trong Phủ Biên Tạp Lục. Trích từ Danny Wong Tze-Ken ‹‹Mối quan hệ giữa chúa Nguyễn và vương quốc Champa. Bước nghiên cứu sơ khởi››, in Champaka 1, 1999, tr. 59-75. Trước đó người Việt (Kinh) chỉ có áo dài tứ thân, nón quai thao; còn áo dài Huế và nón lá người Việt (Kinh) dùng phổ biến ngày nay là ảnh hưởng từ áo dài và nón lá Chăm.
[34] Ghe trong cụm từ ‹‹ghe thuyền›› phát xuất từ tiếng Chăm: gaiy. Bầu trong ‹‹ghe bầu›› phát xuất từ tiếng Mã Lai “Perahu “ và Chăm là “ ahaok”.
[35] Quốc triều chánh biên, Saigon, 1971.
[36] Danny Wong Tze-Ken, 1999.
[37] Nguyễn Gia Kiển, 2004, tr. 37.

[38] Việt Sử Lược, Quyển II, 19-20b, tr.122-123 (tư liệu này dẫn theo Nguyễn Lệ Thi, Thư tịch cổ Việt Nam, UBKH Xã hội Việt Nam -Ban Ðông Nam Á xuất bản, Hà Nội -1977, tr.2).
[39] Ngô Sĩ Liên, Ðại Việt sử kí toàn thư, Quyển 1, tr.173.
[40] Xem Aymonier, Người Chăm và Các tôn giáo của họ, Ernest Leroux, Eùditeur, 28, Rue Bonaparte, 28, Pari, 1891, tr. 12.
[41] G. Maspero, 1928, tr. 238; D. G. E. Hall, 1981, tr. 210; J. C. Sharma, Temple of Cham in Việtnam, Nhà xuất bản Khoa học Xã hội, Hà Nội, 1992, tr.35.
[42] Ðại Nam Thực Lục Tiền Biên, Viện Sử học, Nhà xuất bản Khoa học Xã hội, Hà Nội, 1962-1966, Quyển 16, tr. 102.
[43] Nguyễn Khắc Ngữ, Mẫu Hệ Chàm, Nhà xuất bản Trình bày, Sài Gòn, 1967, tr. 125.
[44]«Văn hoá Việt Nam là sự bắt chước văn hoá Trung Quốc nhưng chưa xong» (Nguyễn Gia Kiển, 2004, tr. 15) nhưng Minh Mệnh lại đem văn hoá Việt truyền bá cho người Chăm . Thật là khôi hài !
[45] Xem Harak Champaka 3, ra ngày 30/6/2005, tr. 13-14.
[46] Năm 2000, Ðĩa CDcua Chế Linh: Traditional Music and Songs of Champa (Dân ca và dân nhạc truyền thống Champa) cũng bị chính quyền Việt Nam cấm đoán.

 

.

5,282 thoughts on “Thử điểm lại quan điểm lịch sử và văn hoá trong tác phẩm của Nương Linh, Mường Giang và…

  1. I haven’t checked in here for some time because I thought it was getting boring, but the last several posts are good quality so I guess I’ll add you back to my everyday bloglist. You deserve it my friend 🙂

  2. 倩碧三步驟還原潤膚膠,清爽好吸收的凝膠質地,每天使用兩次,可藉由複製健康肌膚的正確油水平衡,重建流失水分,重現光透潤澤。最適合混和偏油與油性肌膚使用

  3. 它讓神經原在常規的緊張鍛煉中進行共振燃燒,由此帶來健身運動所無法達到的效果。Ion Magnum複雜的振動波是基于於二十多年對神經原燃燒信號的研究手工製作的。 設備製造者的臨床研究結果顯示,30分鐘的治療相當於在健身房10個小時的運動,可以燃燒高達5000卡路里的熱量。其他臨床研究顯示肌肉生成的速度以及脂肪(表面脂肪以及深部脂肪)减少的速度相應都比運動的效果更好。對於Ion Magnum沒有進行理療的部位,甚至會有抗衰老防氧化的效果。 有受試者治療一次之後同一個部位减掉了3-4英寸(不像其他减肥治療中宣稱的那樣,一次治療减掉了5英寸,但那是全身20多個部位加起來减掉的尺寸)。同時,它還可以减掉脖子和下巴的脂肪,讓你的雙下巴消失 . 每次治療需要25分鐘。治療前後的效果非常明顯,而且會持續1-2天。要想達到更好的效果,最好接受1-2個小時的治療。

  4. Hmm is anyone else encountering problems with the pictures on this
    blog loading? I’m trying to determine if its a problem on my end or if it’s
    the blog. Any responses would be greatly appreciated.

  5. I am really enjoying the theme/design of your site. Do you ever run into any browser
    compatibility issues? A few of my blog audience have complained about my
    website not working correctly in Explorer but looks great in Opera.
    Do you have any ideas to help fix this issue?

  6. I’m not sure where you are getting your info, but good topic.
    I needs to spend some time learning much more or
    understanding more. Thanks for wonderful info I was looking for this information for my
    mission.

  7. Just wish to say your article is as astonishing. The clarity in your post is just spectacular and
    i can assume you’re an expert on this subject. Fine with your permission let
    me to grab your RSS feed to keep up to date with forthcoming post.
    Thanks a million and please continue the gratifying work.

  8. This is really interesting, You’re a very professional blogger.
    I have joined your feed and stay up for in quest of more of your great post.
    Also, I have shared your web site in my social networks

  9. Wow, awesome weblog format! How long have you been blogging for?
    you made running a blog glance easy. The entire glance of your website is wonderful, as well as the content!

  10. Do you mind if I quote a couple of your posts as long as I provide credit
    and sources back to your weblog? My blog site is
    in the exact same niche as yours and my users would certainly benefit from a lot
    of the information you provide here. Please let me know if this alright with you.
    Regards!

  11. Hello! I simply would like to offer you a huge thumbs
    up for your great info you’ve got here on this post.
    I’ll be returning to your website for more soon.

  12. Hi! Do you know if they make any plugins to assist with
    SEO? I’m trying to get my blog to rank for some targeted keywords but I’m not seeing very
    good gains. If you know of any please share. Thanks!

  13. Wonderful goods from you, man. I have understand your stuff previous to and you’re just extremely
    fantastic. I actually like what you have acquired here, really like what you are stating and the way in which you say
    it. You make it entertaining and you still care for to keep it wise.

    I can’t wait to read far more from you. This is really
    a wonderful website.

  14. Superb blog you have here but I was curious if you knew of any message boards that cover the same topics discussed
    in this article? I’d really like to be a part of community where I can get feedback from other knowledgeable
    people that share the same interest. If you have any recommendations, please let me know.
    Bless you!

  15. Hi! I know this is kinda off topic however , I’d figured I’d
    ask. Would you be interested in trading links or maybe guest writing a blog post or vice-versa?
    My site addresses a lot of the same subjects as yours and I
    believe we could greatly benefit from each other.
    If you happen to be interested feel free to send me an e-mail.
    I look forward to hearing from you! Fantastic blog by the way!

  16. I like the valuable info you provide for your articles.
    I’ll bookmark your blog and test once more right here
    frequently. I’m fairly sure I will learn many new stuff proper right here!
    Good luck for the next!

  17. You’re so awesome! I don’t believe I have read something like that
    before. So great to find somebody with some original thoughts on this topic.
    Really.. thanks for starting this up. This website is one thing that’s needed on the web,
    someone with a little originality!

  18. Spot on with this write-up, I really believe this website needs a lot more
    attention. I’ll probably be back again to read more,
    thanks for the information!

  19. Hello fantastic blog! Does running a blog such as this take
    a large amount of work? I’ve no understanding of computer programming however I was hoping to start my own blog in the
    near future. Anyway, if you have any recommendations or techniques for new blog owners please share.
    I know this is off topic but I simply wanted to ask.
    Thank you!

  20. Wow because this is really excellent job! Congrats and keep it up. EXPERTUTLATANDEManga gentleman lider av otillracklig penisstorlek. Det kan finnas olika orsaker, inklusive alder, ofta weight, ohalsosam eller otillracklig naring, brist pa vila, brist pa hormoner, alkohol och nikotin missbruk och annat. Alla leder till samma resultat: nedgang i kvaliteten pa sexlivet.Supervised de senaste 20 aren har jag sett fellow i alla aldrar och livsstilar med detta problem. Vi lyckades hitta det perfekta botemedlet in behalf of att hjalpa dem. Namligen Titan Gel! At the beck kliniska provningar har det visat sig vara effektivt aven i de svaraste situationerna.Binge kan verkligen rekommendera Titan Gel enrol.levafriska.se/cream/entfernung-prostata-nebenwirkungen.php entfernung prostata nebenwirkungen harrow alla mina patienter som den basta losningen. De som redan har provat det uppskattar det mycket!

  21. Hey very nice blog!! Man .. Excellent .. Amazing .. I’ll bookmark your
    web site and take the feeds additionally? I’m happy to search out a lot of useful info right here in the put up,
    we want work out more techniques in this regard, thank you for sharing.
    . . . . .

  22. Heya i’m for the first time here. I came across this board and I find It truly useful
    & it helped me out much. I hope to give something back and aid others
    like you aided me.

  23. Thanks a lot for sharing this with all of us you
    really recognise what you’re speaking approximately!
    Bookmarked. Kindly also visit my website =). We can have a
    link exchange arrangement between us

  24. Hello there, just became alert to your blog through Google, and found that it’s really
    informative. I am gonna watch out for brussels. I will be grateful if you continue
    this in future. Numerous people will be benefited from your writing.
    Cheers!

  25. Hey there I am so delighted I found your webpage, I really found you by error, while I was researching
    on Bing for something else, Anyhow I am here now and would
    just like to say thank you for a fantastic post and a all round exciting blog (I also
    love the theme/design), I don’t have time to read it all
    at the moment but I have book-marked it and also included your RSS feeds,
    so when I have time I will be back to read more, Please do keep up the great job.

  26. Hi there! I know this is kinda off topic however I’d figured I’d ask.

    Would you be interested in exchanging links or maybe guest authoring
    a blog article or vice-versa? My website discusses
    a lot of the same subjects as yours and I
    believe we could greatly benefit from each other.
    If you are interested feel free to shoot me an email.
    I look forward to hearing from you! Great blog
    by the way!

  27. you are truly a just right webmaster. The site loading pace is amazing.
    It sort of feels that you are doing any distinctive trick.
    Also, The contents are masterpiece. you have performed a wonderful process in this topic!

  28. Hi there would you mind letting me know which webhost you’re using?

    I’ve loaded your blog in 3 different web browsers
    and I must say this blog loads a lot faster then most.

    Can you recommend a good web hosting provider at a reasonable price?

    Many thanks, I appreciate it!

  29. Howdy, i read your blog from time to time and i own a similar one and i was just wondering if you get
    a lot of spam comments? If so how do you prevent it, any plugin or anything you can suggest?
    I get so much lately it’s driving me crazy so any help is very much appreciated.

  30. I’m not sure why but this website is loading extremely slow
    for me. Is anyone else having this problem or is it a issue on my end?
    I’ll check back later on and see if the problem still exists.

  31. I really like your blog.. very nice colors & theme. Did you create this website
    yourself or did you hire someone to do it for you? Plz reply as I’m
    looking to create my own blog and would like to know where u got this from.
    thanks a lot

  32. Hmm it looks like your website ate my first comment (it was super long)
    so I guess I’ll just sum it up what I had written and say, I’m thoroughly enjoying your blog.
    I too am an aspiring blog blogger but I’m still new to everything.
    Do you have any tips for rookie blog writers? I’d definitely appreciate it.

  33. Wow, wonderful blog layout! How long have you been blogging for?
    you made blogging look easy. The overall look of your website is great, as
    well as the content!

  34. Remarkable things here. I am very happy to peer your article.
    Thank you a lot and I am having a look ahead to contact you.
    Will you kindly drop me a mail?

  35. Hi! Do you know if they make any plugins to protect against hackers?

    I’m kinda paranoid about losing everything I’ve worked hard on. Any tips?

  36. I’m pretty pleased to discover this website. I need to to thank you for ones time for this particularly fantastic read!!

    I definitely really liked every little bit of it and i
    also have you book marked to look at new stuff on your
    site.

  37. Thank you a bunch for sharing this with all of us you really recognise what
    you are talking approximately! Bookmarked. Kindly also visit my website =).
    We can have a hyperlink exchange arrangement between us

  38. Very great post. I just stumbled upon your blog and wished to
    say that I have really enjoyed surfing around your weblog posts.
    After all I will be subscribing in your feed and I hope you write once more very soon!

  39. Thanks for your personal marvelous posting! I really enjoyed reading it,
    you may be a great author.I will remember to bookmark your blog and definitely will come
    back someday. I want to encourage you to continue your great job, have a nice afternoon!

  40. Hi there! This is my first visit to your blog!
    We are a group of volunteers and starting a new project in a community in the same niche.
    Your blog provided us beneficial information to work on. You have done a wonderful job!

  41. Hello very nice web site!! Guy .. Beautiful .. Wonderful ..
    I’ll bookmark your web site and take the feeds additionally?
    I am happy to seek out a lot of useful information here in the publish,
    we need develop more strategies in this regard, thank you
    for sharing. . . . . .

  42. Thank you for every other excellent article.
    The place else could anybody get that kind of information in such
    a perfect approach of writing? I’ve a presentation subsequent week,
    and I am at the search for such info.

  43. I seriously love your site.. Very nice colors & theme.
    Did you make this amazing site yourself? Please reply back as I’m attempting to create my own website
    and would love to learn where you got this from or what the theme is called.
    Kudos!

  44. Hi this is kinda of off topic but I was wondering if blogs use WYSIWYG editors or if you have to
    manually code with HTML. I’m starting a blog soon but have
    no coding skills so I wanted to get guidance from someone with experience.

    Any help would be enormously appreciated!

  45. Hey I know this is off topic but I was wondering if you knew of any widgets I could add to my blog that automatically tweet my newest twitter updates.
    I’ve been looking for a plug-in like this for quite some time and was hoping maybe you
    would have some experience with something like this. Please let me know if you run into anything.
    I truly enjoy reading your blog and I look forward to
    your new updates.

  46. Does your site have a contact page? I’m having trouble locating it but, I’d like to send you an e-mail.
    I’ve got some ideas for your blog you might be
    interested in hearing. Either way, great site and I look forward to seeing it improve over time.

  47. Great blog you have here but I was curious about if you
    knew of any user discussion forums that cover the same topics talked about in this article?
    I’d really love to be a part of online community where I can get responses from other experienced individuals that share the same
    interest. If you have any recommendations, please let me know.
    Thank you!

  48. I don’t even understand how I ended up right here, but I assumed this put
    up was good. I do not realize who you’re however definitely you are going to a well-known blogger in the event you aren’t already.
    Cheers!

  49. Attractive section of content. I just stumbled upon your weblog and in accession capital to assert
    that I acquire actually enjoyed account your blog posts.

    Anyway I will be subscribing to your feeds and even I achievement you
    access consistently quickly.

  50. Aw, this was an exceptionally good post. Spending some time and actual effort to
    generate a top notch article… but what can I say… I put things off a whole lot and don’t seem
    to get nearly anything done.

  51. Hello There. I found your blog using msn. This is an extremely well
    written article. I will be sure to bookmark it and return to read
    more of your useful information. Thanks for the post. I’ll certainly return.

  52. My brother suggested I might like this web site. He was once totally right.
    This submit actually made my day. You can not imagine simply how a lot time I had spent for this information! Thank you!

  53. Hey there, You’ve done an incredible job. I will definitely digg it and personally suggest to my friends.

    I’m confident they’ll be benefited from this site.

  54. Write more, thats all I have to say. Literally, it seems as
    though you relied on the video to make your point. You clearly know what
    youre talking about, why throw away your intelligence on just posting
    videos to your weblog when you could be giving us something enlightening to read?

  55. Hey there! I realize this is sort of off-topic however I needed to ask.
    Does building a well-established blog like yours take a massive amount
    work? I’m brand new to running a blog however I do write in my journal every day.

    I’d like to start a blog so I can easily share my own experience and feelings online.
    Please let me know if you have any kind of ideas or tips for new aspiring blog owners.
    Thankyou!

  56. Definitely believe that which you said. Your favorite reason appeared to
    be on the web the easiest thing to be aware
    of. I say to you, I definitely get annoyed while people consider worries
    that they plainly do not know about. You managed to hit the nail upon the top and
    defined out the whole thing without having side effect ,
    people could take a signal. Will likely be
    back to get more. Thanks

  57. Hi there it’s me, I am also visiting this web page on a regular basis, this site is actually good and the people are truly
    sharing fastidious thoughts.

  58. Hey there just wanted to give you a quick heads up. The text in your
    content seem to be running off the screen in Internet explorer.
    I’m not sure if this is a formatting issue or something to do
    with internet browser compatibility but I figured I’d post to let
    you know. The design and style look great though! Hope you get the issue
    fixed soon. Thanks

  59. Do you mind if I quote a few of your posts as
    long as I provide credit and sources back to your webpage?
    My website is in the exact same niche as yours and my users
    would certainly benefit from a lot of the
    information you provide here. Please let me know if this okay with you.
    Thanks!

  60. My partner and I absolutely love your blog and
    find nearly all of your post’s to be precisely what I’m looking for.
    Does one offer guest writers to write content in your case?
    I wouldn’t mind creating a post or elaborating on some of the subjects you write concerning here.
    Again, awesome web site!

  61. Do you have a spam issue on this blog; I also am a blogger,
    and I was wanting to know your situation; we have created some nice procedures and we are looking to trade methods with others, be sure to
    shoot me an email if interested.

  62. I don’t even know how I ended up here, but I thought this post was good.
    I don’t know who you are but definitely you’re going to a famous
    blogger if you are not already 😉 Cheers!

  63. It’s a shame you don’t have a donate button! I’d definitely donate
    to this fantastic blog! I guess for now i’ll settle for book-marking and adding your RSS feed to my Google account.
    I look forward to brand new updates and will talk about this website with my Facebook group.
    Talk soon!

  64. Helpful info. Lucky me I found your site by chance, and I am shocked why this twist of fate didn’t took place earlier!

    I bookmarked it.

  65. Great site you have here but I was curious if you knew
    of any user discussion forums that cover the same topics discussed here?
    I’d really like to be a part of group where I can get feedback from other experienced people that share the same interest.
    If you have any recommendations, please let me know.
    Bless you!

  66. This is really interesting, You’re a very skilled blogger.
    I have joined your feed and stay up for looking for more of your wonderful post.
    Additionally, I have shared your web site in my social networks

  67. What’s up i am kavin, its my first time to commenting anyplace, when i read
    this article i thought i could also create comment due to this sensible post.

  68. An impressive share! I’ve just forwarded this onto a coworker who had been doing
    a little research on this. And he actually bought me
    lunch because I discovered it for him… lol. So allow me
    to reword this…. Thank YOU for the meal!! But yeah, thanx for spending time to talk about this
    matter here on your blog.

  69. Please let me know if you’re looking for a writer for your site.
    You have some really great articles and I believe I would be
    a good asset. If you ever want to take some of the load off,
    I’d love to write some articles for your blog in exchange for a link back
    to mine. Please blast me an e-mail if interested.

    Kudos!

  70. Hello I am so thrilled I found your site, I really found you by error, while I
    was searching on Google for something else, Anyhow
    I am here now and would just like to say many thanks for a incredible post and a all round interesting blog (I also love
    the theme/design), I don’t have time to read through it all at the moment but
    I have bookmarked it and also added in your RSS feeds, so when I have time I
    will be back to read a great deal more, Please do keep up
    the great work.

  71. Hi there, this weekend is nice in favor of
    me, for the reason that this moment i am reading this enormous
    informative piece of writing here at my home.

  72. Hello it’s me, I am also visiting this web page regularly, this site is
    truly fastidious and the visitors are actually sharing fastidious thoughts.

  73. You really make it seem so easy with your presentation but I find this topic to be really something
    that I think I would never understand. It seems too complex and very broad for
    me. I am looking forward for your next post, I will try
    to get the hang of it!

  74. Great weblog right here! Also your web site so much up fast!
    What host are you the usage of? Can I get your associate hyperlink on your host?
    I want my website loaded up as quickly as yours lol

  75. Excellent blog here! Also your website loads up very fast!
    What host are you using? Can I get your affiliate link to your host?
    I wish my site loaded up as quickly as yours lol

  76. Thanks a bunch for sharing this with all folks you really understand what you are speaking approximately!
    Bookmarked. Kindly additionally discuss with my web site =).
    We may have a link change contract among us

  77. whoah this blog is fantastic i like reading
    your articles. Keep up the good work! You know, many people are looking
    around for this info, you can aid them greatly.

  78. Way cool! Some very valid points! I appreciate you penning this write-up and also the rest of
    the site is extremely good.

  79. Hello are using WordPress for your blog platform?

    I’m new to the blog world but I’m trying to get started and create my own. Do you need any coding expertise to
    make your own blog? Any help would be greatly appreciated!

  80. Wow that was unusual. I just wrote an extremely long comment but after I clicked submit my comment didn’t
    appear. Grrrr… well I’m not writing all that over again. Regardless, just wanted
    to say fantastic blog!

  81. These are genuinely impressive ideas in regarding blogging.

    You have touched some fastidious factors here. Any
    way keep up wrinting.

  82. Hello! This is my first comment here so I just wanted to give a
    quick shout out and tell you I really enjoy reading through your articles.
    Can you recommend any other blogs/websites/forums that cover the same subjects?
    Thanks for your time!

  83. I just like the valuable info you provide in your articles.
    I’ll bookmark your weblog and take a look at again right here regularly.
    I’m reasonably sure I’ll be told plenty of new stuff proper here!

    Good luck for the next!

  84. Ahaa, its fastidious conversation regarding this article
    at this place at this web site, I have read all that, so at this time me
    also commenting here.

  85. I think the admin of this site is really working hard in favor of his site,
    since here every material is quality based stuff.

  86. An intriguing discussion is worth comment. I believe that you
    ought to write more about this subject, it might not be a taboo matter but generally people do not talk about such topics.
    To the next! Many thanks!!

  87. I do not know whether it’s just me or if everybody else encountering issues with your website.
    It appears as though some of the text within your content are running off the screen. Can someone else please provide feedback and
    let me know if this is happening to them as well?
    This may be a problem with my browser because I’ve had this
    happen before. Kudos

  88. Hello there! Do you know if they make any plugins to safeguard against hackers?
    I’m kinda paranoid about losing everything I’ve worked hard on.
    Any suggestions?

  89. Thank you for some other informative website. The place else may I am getting that kind
    of info written in such an ideal means? I have a venture that
    I am simply now operating on, and I’ve been on the look out for such information.

  90. Normally I do not read post on blogs, but I wish to
    say that this write-up very forced me to check out
    and do so! Your writing style has been amazed me.
    Thanks, quite nice article.

  91. I do trust all of the ideas you have presented to your post.

    They’re very convincing and will definitely work. Nonetheless,
    the posts are too short for beginners. May you please lengthen them a little from next time?

    Thanks for the post.

  92. As the admin of this web site is working, no uncertainty very shortly
    it will be famous, due to its quality contents.

  93. I think that is one of the most significant information for me.
    And i’m satisfied studying your article. But wanna statement on few normal
    things, The site taste is perfect, the articles is really nice : D.
    Just right job, cheers

  94. I am not sure where you are getting your info, but great
    topic. I needs to spend some time learning more or understanding more.
    Thanks for excellent info I was looking for this info for my mission.

  95. Attractive element of content. I simply stumbled upon your weblog and in accession capital to
    assert that I get in fact loved account your blog posts.
    Any way I’ll be subscribing on your feeds or
    even I success you get right of entry to persistently rapidly.

  96. I used to be recommended this web site by means of my cousin. I am no
    longer positive whether or not this post is written by way of him as nobody else recognise
    such certain about my difficulty. You’re amazing! Thank you!

  97. Hello, i think that i saw you visited my website so i came to “return the favor”.I am trying to find things
    to improve my website!I suppose its ok to use some of your ideas!!

  98. The other day, while I was at work, my sister stole my iPad and tested to see if it can survive a forty foot drop,
    just so she can be a youtube sensation. My apple ipad is now broken and she has
    83 views. I know this is completely off topic but I had to share it with someone!

  99. We’re a group of volunteers and opening a new scheme
    in our community. Your website provided us with valuable info to
    work on. You’ve done a formidable job and our whole community will be thankful to you.

  100. Attractive section of content. I just stumbled upon your
    web site and in accession capital to assert that I acquire in fact enjoyed account your blog posts.
    Any way I will be subscribing to your augment and
    even I achievement you access consistently rapidly.

  101. I don’t know if it’s just me or if everybody else encountering issues with your blog.
    It seems like some of the text within your content are running off the screen. Can somebody
    else please comment and let me know if this is happening to them too?
    This might be a issue with my internet browser because I’ve had this happen previously.
    Appreciate it

  102. When I initially commented I clicked the “Notify me when new comments are added”
    checkbox and now each time a comment is added I get
    three emails with the same comment. Is there any way you
    can remove people from that service? Thanks a lot!

  103. I really like looking through an article that can make people think.

    Also, thank you for allowing for me to comment!

  104. Thank you a lot for sharing this with all folks you really understand what
    you’re speaking about! Bookmarked. Please additionally visit my site =).
    We could have a link exchange arrangement between us

  105. I really like what you guys are usually up too.
    This kind of clever work and reporting! Keep up the wonderful works guys I’ve added you
    guys to our blogroll.

  106. When some one searches for his essential thing, thus he/she wishes to be available
    that in detail, therefore that thing is maintained over here.

  107. When I originally commented I appear to have clicked the -Notify me when new comments are added- checkbox and now every time a
    comment is added I recieve four emails with the same comment.

    Is there an easy method you are able to remove me from
    that service? Thanks!

  108. Pretty nice post. I just stumbled upon your blog and wanted to say
    that I’ve really enjoyed browsing your blog posts.

    After all I’ll be subscribing to your rss feed and I hope you write again very soon!

  109. Somebody essentially help to make significantly posts I might state.
    This is the very first time I frequented your web page and to this
    point? I surprised with the analysis you made to make this particular post extraordinary.

    Magnificent activity!

  110. It’s an awesome piece of writing designed for all the web people; they will
    obtain advantage from it I am sure.

  111. Good day very nice web site!! Guy .. Excellent ..
    Wonderful .. I will bookmark your website and take the feeds also?
    I am satisfied to find numerous useful information right here in the submit, we need develop
    extra techniques in this regard, thanks for sharing.
    . . . . .

  112. Thanks for ones marvelous posting! I definitely enjoyed reading it, you can be a great author.I will make certain to bookmark your
    blog and may come back someday. I want to encourage you continue your great job,
    have a nice weekend!

  113. I’ve been browsing on-line greater than three hours as of late, yet
    I never discovered any fascinating article like yours. It is beautiful price enough
    for me. In my view, if all webmasters and bloggers made just right content material as you did,
    the internet might be a lot more helpful than ever before.

  114. I do accept as true with all the ideas you’ve introduced to your post.
    They are really convincing and can certainly work. Nonetheless, the posts are very quick for starters.
    May just you please extend them a bit from next time?
    Thanks for the post.

  115. excellent put up, very informative. I wonder why
    the other specialists of this sector don’t realize this.
    You should continue your writing. I’m confident, you have a great
    readers’ base already!

  116. Have you ever considered publishing an ebook or guest authoring on other blogs?

    I have a blog based on the same ideas you discuss and would really like to have you share some stories/information. I know my subscribers would value your work.
    If you’re even remotely interested, feel free to shoot me an email.

  117. Good day I am so happy I found your webpage, I really
    found you by accident, while I was looking on Google for
    something else, Regardless I am here now and would just like to say thanks a lot for a
    marvelous post and a all round thrilling blog (I also love the theme/design),
    I don’t have time to browse it all at the moment but I have saved it and also included your RSS feeds, so when I have time I will be back to read much more, Please do keep up the
    superb work.

  118. My brother suggested I would possibly like this website.
    He used to be entirely right. This publish truly made my day.
    You cann’t imagine just how much time I had spent for this
    info! Thank you!

  119. Howdy! This post couldn’t be written any better!
    Reading through this post reminds me of my previous room mate!
    He always kept chatting about this. I will forward this article to him.
    Pretty sure he will have a good read. Thanks for sharing!

  120. Hey I am so glad I found your webpage, I really found you by error, while I was searching on Digg for something else, Regardless I am here now
    and would just like to say thanks for a incredible
    post and a all round enjoyable blog (I also love the theme/design), I don’t have time to go through it all
    at the minute but I have bookmarked it and also included your RSS feeds, so when I have time I will
    be back to read more, Please do keep up the fantastic b.

  121. After looking over a handful of the articles on your website, I honestly like your way
    of writing a blog. I added it to my bookmark website list and will be checking back soon. Take a look at my web site as well and tell me what you think.

  122. I’m not that much of a internet reader to be honest
    but your blogs really nice, keep it up! I’ll go
    ahead and bookmark your site to come back down the road.
    Many thanks

  123. Thanks for finally writing about >Thử điểm lại quan điểm lịch sử và
    văn hoá trong tác phẩm của Nương Linh, Mường Giang
    và… – ILIMOCHAMPA <Loved it!

  124. Nice post. I learn something totally new and challenging on blogs I
    stumbleupon every day. It’s always useful to
    read content from other writers and use a little something from
    other sites.

  125. I believe everything published was actually very logical.
    However, think on this, what if you added a little content?
    I ain’t saying your information isn’t solid, but suppose you added a headline that makes people desire more?
    I mean Thử điểm lại quan điểm lịch sử và văn hoá trong
    tác phẩm của Nương Linh, Mường Giang
    và… – ILIMOCHAMPA is a little boring. You might look at Yahoo’s home page and watch how they write article titles to grab people interested.
    You might add a video or a related pic or two to get people excited
    about what you’ve got to say. In my opinion, it would bring your posts a little bit more interesting.

  126. I’m curious to find out what blog platform you have been using?
    I’m experiencing some minor security issues with my latest website and I’d like
    to find something more secure. Do you have
    any solutions?

  127. Howdy! I know this is kind of off topic but I was wondering
    if you knew where I could locate a captcha plugin for my comment form?
    I’m using the same blog platform as yours and I’m
    having trouble finding one? Thanks a lot!

  128. Hello There. I found your blog the use of msn. This
    is a very well written article. I’ll be sure to bookmark it and come back
    to learn more of your useful information. Thanks for the post.
    I will definitely comeback.

  129. I really like your blog.. very nice colors
    & theme. Did you make this website yourself or did you
    hire someone to do it for you? Plz reply as I’m looking to design my own blog and would like to find out where u got this
    from. kudos

  130. I came to this page by searching google. I have located it quite interesting. thanx for providing this. I will have to visit here again!

  131. Hurrah! At last I got a web site from where I be capable of truly take useful data concerning my
    study and knowledge.

  132. I truly love your blog.. Excellent colors & theme. Did you create this amazing site yourself?
    Please reply back as I’m attempting to create my own personal
    blog and want to know where you got this from or what the theme is called.
    Many thanks!

  133. Hello There. I found your weblog the usage of msn. This is an extremely neatly written article.

    I’ll be sure to bookmark it and return to learn more of your
    helpful information. Thanks for the post. I’ll certainly
    comeback.

  134. It’s actually very difficult in this busy life to listen news on Television, thus I
    simply use world wide web for that reason, and take the most up-to-date information.

  135. I simply want to tell you that I’m new to weblog and actually loved you’re blog site. Very likely I’m going to bookmark your blog post . You really come with terrific articles and reviews. Cheers for revealing your blog.

  136. I absolutely love your blog and find most of your post’s to be just what
    I’m looking for. can you offer guest writers to write content for you?
    I wouldn’t mind creating a post or elaborating on a number of the subjects you write in relation to here.
    Again, awesome website!

  137. Hello there! I know this is kind of off topic but I was wondering which blog platform are you using for this website?

    I’m getting fed up of WordPress because I’ve had problems with hackers and I’m looking at options for another platform.
    I would be awesome if you could point me in the direction of a good platform.

  138. I’m impressed, I must say. Truly rarely do I encounter a weblog that’s both educative and entertaining, and without a doubt, you might have hit the nail about the head. Your concept is outstanding; the problem is something which too few people are speaking intelligently about. We are happy which i found this around my look for something regarding this.

  139. Wow, amazing blog layout! How long have you been blogging for? you made blogging look easy. The overall look of your site is magnificent, let alone the content!

  140. I like the valuable information you provide in your articles.
    I’ll bookmark your blog and check again here
    regularly. I’m quite certain I’ll learn many new stuff right here!
    Best of luck for the next!

  141. certainly like your web site but you have to check the spelling on several of your posts. Several of them are rife with spelling issues and I find it very troublesome to tell the truth nevertheless I will surely come back again.

  142. It’s great that you are getting thoughts from this post as well as from our dialogue made at
    this place.

  143. Congratulations on having One of the most sophisticated blogs Ive come throughout in a few time! Its just incredible what you can remove from a thing thanks to how visually beautiful it’s. Youve put collectively a terrific blog space -great graphics, videos, layout. This is certainly undoubtedly a must-see weblog!

  144. Hey there! I’ve been reading your website for some time now and finally got the courage to go ahead and give you a shout out from Dallas Tx!
    Just wanted to mention keep up the fantastic work!

  145. My spouse and i have been fortunate that John managed to complete his investigation out of the precious recommendations he came across using your blog. It is now and again perplexing just to possibly be giving for free concepts which usually a number of people may have been selling. So we figure out we now have the blog owner to thank because of that. The main explanations you have made, the straightforward web site menu, the friendships your site help to engender – it’s mostly overwhelming, and it is assisting our son and our family know that the matter is exciting, which is incredibly indispensable. Thanks for the whole thing!

  146. An intriguing discussion is definitely worth comment.
    I do think that you should publish more on this subject matter, it
    might not be a taboo matter but usually people don’t discuss these issues.
    To the next! Kind regards!!

  147. Ahaa, its pleasant conversation on the topic of this piece of writing at this place at
    this webpage, I have read all that, so at this time me also commenting at this place.

  148. Hello, of course this paragraph is genuinely nice and I
    have learned lot of things from it on the topic of blogging.
    thanks.

  149. Thank you for the auspicious writeup. It in fact was a amusement account it.
    Look advanced to far added agreeable from you! However, how could we communicate?

  150. Hi are using WordPress for your blog platform? I’m new to
    the blog world but I’m trying to get started and set up my own. Do you
    require any coding knowledge to make your own blog?
    Any help would be really appreciated!

  151. I’m impressed, I have to admit. Seldom do I come across a blog that’s
    equally educative and entertaining, and without a doubt, you’ve
    hit the nail on the head. The problem is something that not enough
    people are speaking intelligently about. I’m very happy I came across this in my
    hunt for something concerning this.

  152. Hi there, You’ve done a fantastic job. I will
    definitely digg it and personally recommend to my
    friends. I’m confident they’ll be benefited from this web site.

  153. Hey there, You have done a great job. I will certainly digg it and personally suggest to my friends.
    I am confident they will be benefited from this website.

  154. Howdy, i read your blog occasionally and i own a similar one and i
    was just curious if you get a lot of spam remarks?
    If so how do you protect against it, any plugin or anything you can suggest?
    I get so much lately it’s driving me mad so any assistance
    is very much appreciated.

  155. I constantly emailed this weblog post page to all my contacts, because if like to read it
    after that my links will too.

  156. Every weekend i used to pay a visit this website, because i want enjoyment, since this this web site conations truly good funny stuff too.

  157. Hello! I just want to supply a massive thumbs up with the excellent information you have here for this post. I’ll be coming back to your blog site for more soon.

  158. Thank you a lot for sharing this with all of us you really recognize what you’re talking
    about! Bookmarked. Kindly additionally discuss with my site =).
    We will have a link alternate agreement between us

  159. I have learn some good stuff here. Definitely price bookmarking for revisiting.
    I wonder how a lot effort you place to create this type of wonderful informative website.

  160. What you typed made a ton of sense. But, what about this?
    suppose you were to create a killer headline? I ain’t suggesting your content isn’t good, however what if
    you added something that makes people want more? I mean Thử điểm lại
    quan điểm lịch sử và văn hoá trong tác phẩm của Nương Linh, Mường Giang và… – ILIMOCHAMPA is kinda vanilla.
    You should peek at Yahoo’s front page and note how they create news titles to
    get viewers interested. You might add a video or a related picture or two to grab people interested about everything’ve
    got to say. Just my opinion, it might make your website a little livelier.

  161. Hey terrific blog! Does running a blog similar to this
    require a massive amount work? I have virtually no understanding of programming but I
    had been hoping to start my own blog soon. Anyway, should you have any ideas or tips for new blog owners please share.
    I know this is off subject but I simply wanted to ask.
    Appreciate it!

  162. Thank you for sharing excellent information. Your web site is so cool. I am impressed by the info that you’ve on this web site. It reveals how nicely you perceive this subject. Bookmarked this web page, will come back for more articles.

  163. Great goods from you, man. I have take into account your stuff previous to and you are just extremely magnificent. I actually like what you’ve acquired here, certainly like what you are stating and the way wherein you are saying it. You make it entertaining and you continue to care for to stay it sensible. I can not wait to learn far more from you. That is actually a great website.

  164. Appreciation to my father who shared with me on the topic of this web site, this website
    is truly remarkable.

  165. Appreciating the commitment you put into your website and detailed information you
    offer. It’s nice to come across a blog every once in a while that isn’t
    the same old rehashed information. Fantastic read! I’ve saved your site and I’m adding your RSS feeds to my Google account.

  166. I blog quite often and I truly thank you for your information. Your
    article has really peaked my interest. I will bookmark your site
    and keep checking for new details about once a
    week. I subscribed to your RSS feed as well.

  167. It’s actually a great and useful piece of information. I’m glad that you just shared this useful information with us.
    Please stay us informed like this. Thank you for sharing.

  168. With havin so much written content do you ever run into any problems of plagorism or copyright infringement?
    My blog has a lot of exclusive content I’ve either written myself or outsourced
    but it looks like a lot of it is popping it up all over the web without
    my agreement. Do you know any techniques to help stop content from being ripped off?
    I’d genuinely appreciate it.

  169. hello there and thank you for your information – I have definitely picked up
    anything new from right here. I did however expertise several technical points using this
    web site, as I experienced to reload the web
    site many times previous to I could get it to load properly.
    I had been wondering if your web host is
    OK? Not that I am complaining, but slow loading instances times will very frequently affect your placement in google and could
    damage your high quality score if advertising and marketing
    with Adwords. Well I am adding this RSS to my email and can look out for a lot more of your respective intriguing content.
    Ensure that you update this again soon.

  170. I’m truly enjoying the design and layout of your blog.
    It’s a very easy on the eyes which makes it much more enjoyable for me to come here and visit more often. Did you hire out a designer to create your
    theme? Great work!

  171. I simply wish to notify you that I am new to writing a blog and pretty much enjoyed your report. Most likely I am likely to bookmark your blog post . You indeed have fabulous article blog posts. Love it for discussing with us your internet site document

  172. Youre so cool! I dont suppose Ive read anything in this way before. So nice to find somebody with a few original applying for grants this subject. realy appreciate starting this up. this excellent website is something that is required on the net, a person with some originality. helpful work for bringing something totally new on the world wide web!

  173. Hey there just wanted to give you a quick heads up and let you know a few of the images aren’t loading correctly.
    I’m not sure why but I think its a linking issue.
    I’ve tried it in two different internet browsers and both show the same results.

  174. Excellent post. I was checking continuously this blog and
    I am impressed! Extremely useful info specifically the last part 🙂 I care for such info a lot.

    I was looking for this certain info for a very long time.
    Thank you and best of luck.

  175. Nice blog! Is your theme custom made or did you download it from somewhere?

    A theme like yours with a few simple adjustements would really make my blog shine.
    Please let me know where you got your theme. Kudos

  176. Hey there! I could have sworn I’ve been to this website before but after reading
    through some of the post I realized it’s new to me. Nonetheless,
    I’m definitely delighted I found it and I’ll be bookmarking and checking back often!

  177. Greetings! I’ve been reading your web site for a while now and finally got the
    courage to go ahead and give you a shout out from
    Porter Texas! Just wanted to say keep up the great job!

  178. I am really loving the theme/design of your weblog.
    Do you ever run into any browser compatibility
    problems? A handful of my blog audience have complained about my blog not
    working correctly in Explorer but looks great in Firefox.

    Do you have any tips to help fix this issue?

  179. I don’t know if it’s just me or if perhaps everyone else experiencing issues with your site.

    It looks like some of the written text within your posts are running off the screen. Can somebody else please comment and let me know if this is happening to
    them as well? This might be a problem with my browser because
    I’ve had this happen previously. Appreciate it

  180. An interesting discussion is definitely worth comment.
    I believe that you need to write more about this subject matter,
    it may not be a taboo subject but usually folks don’t talk about these topics.

    To the next! Best wishes!!

  181. Hi, I do think this is an excellent web site.
    I stumbledupon it 😉 I’m going to return yet again since i have book-marked it.
    Money and freedom is the best way to change, may you be rich and continue to help other people.

  182. I just couldn’t depart your website prior to suggesting
    that I actually loved the usual info a person provide in your visitors?
    Is going to be back steadily to investigate cross-check
    new posts

  183. Whoa! This blog looks just like my old one! It’s on a completely different topic but it has pretty
    much the same page layout and design. Outstanding choice of colors!

  184. An impressive share! I have just forwarded this
    onto a co-worker who has been doing a little research on this.

    And he in fact ordered me breakfast because I discovered it for him…
    lol. So allow me to reword this…. Thank YOU for the meal!!

    But yeah, thanks for spending the time to talk about this subject here
    on your web site.

  185. I think this is one of the most significant info for me.

    And i am glad reading your article. But wanna remark on few general things, The web site style is perfect, the articles
    is really great : D. Good job, cheers

  186. I like the helpful information you provide in your articles.
    I will bookmark your weblog and check again here regularly.
    I’m quite sure I will learn a lot of new stuff right here!
    Good luck for the next!

  187. Amazing things here. I am very glad to peer your article.
    Thank you so much and I’m taking a look ahead to touch
    you. Will you please drop me a mail?

  188. My developer is trying to convince me to move to
    .net from PHP. I have always disliked the idea because of the expenses.
    But he’s tryiong none the less. I’ve been using Movable-type on various websites
    for about a year and am nervous about switching to another platform.

    I have heard great things about blogengine.net.
    Is there a way I can import all my wordpress content into it?
    Any kind of help would be really appreciated!

  189. Faytech North America is a touch screen Manufacturer of both monitors and pcs. They specialize in the design, development, manufacturing and marketing of Capacitive touch screen, Resistive touch screen, Industrial touch screen, IP65 touch screen, touchscreen monitors and integrated touchscreen PCs. Contact them at http://www.faytech.us, 121 Varick Street, New York, NY 10013, +1 646 205 3214

  190. It can be almost close to impossible to find well-aware americans on this area, but you look like you are familiar with exactly what you’re covering! Excellent

  191. Link exchange is nothing else however it is only placing the other person’s website link on your page at appropriate place and other person will also
    do same in favor of you.

  192. Hello there! This blog post could not be written much better!
    Looking through this post reminds me of my previous roommate!
    He constantly kept talking about this. I will forward this
    post to him. Pretty sure he’s going to have a great read.
    Thank you for sharing!

  193. Excellent goods from you, man. I have be mindful
    your stuff prior to and you are simply too magnificent. I really like what you have got right here, certainly
    like what you are saying and the way in which wherein you assert it.
    You are making it enjoyable and you continue to care for to stay it sensible.
    I cant wait to learn much more from you. That is actually a wonderful website.

  194. Wonderful items from you, man. I’ve be mindful your stuff previous to and you are just too excellent.
    I really like what you’ve received right here, really like what you’re saying
    and the way by which you assert it. You’re making it
    enjoyable and you continue to take care of to keep it wise.
    I can’t wait to learn far more from you. That is really
    a wonderful website.

  195. It is actually nearly extremely difficult to find well-advised individual on this issue, still, you seem like you comprehend those things you’re preaching about! Thanks

  196. Hmm is anyone else encountering problems with the images
    on this blog loading? I’m trying to figure out if its a
    problem on my end or if it’s the blog. Any suggestions
    would be greatly appreciated.

  197. I wanted to thank you for this wonderful read!!
    I certainly loved every little bit of it. I’ve got you bookmarked to look at new stuff you post…

  198. Nice post. I was checking continuously this weblog and I’m inspired!
    Very useful info particularly the ultimate phase 🙂 I handle such
    info a lot. I used to be seeking this certain info for a
    long time. Thanks and best of luck.

  199. I’m not that much of a internet reader to be honest but your sites really nice, keep
    it up! I’ll go ahead and bookmark your site to come back in the future.
    Many thanks

  200. Have you ever considered about adding a little bit more than just your articles?
    I mean, what you say is valuable and all. However think about if you added some great pictures or video clips
    to give your posts more, “pop”! Your content is excellent but with pics and clips, this site
    could undeniably be one of the very best in its
    niche. Awesome blog!

  201. Hello! I could have sworn I’ve been to this site before but after
    browsing through some of the post I realized it’s new to me.
    Anyhow, I’m definitely glad I found it and I’ll be bookmarking and checking back often!

  202. It’s amazing to go to see this site and reading the views of all colleagues regarding
    this post, while I am also keen of getting knowledge.

  203. Right here is the perfect webpage for anybody who really wants to understand
    this topic. You know a whole lot its almost tough to
    argue with you (not that I actually would want to…HaHa).
    You certainly put a brand new spin on a subject
    which has been written about for a long time. Wonderful stuff, just excellent!

  204. Hi, There’s no doubt that your web site could be having browser
    compatibility issues. Whenever I look at your
    website in Safari, it looks fine however when opening in IE, it has some
    overlapping issues. I merely wanted to give you a quick heads up!
    Other than that, fantastic website!

  205. Howdy! This post could not be written any better!

    Reading this post reminds me of my previous room mate! He always kept talking about
    this. I will forward this write-up to him. Fairly certain he will have a
    good read. Thanks for sharing!

  206. Every weekend i used to pay a visit this web site, because i
    want enjoyment, for the reason that this this website conations really good funny
    information too.

  207. Its such as you learn my thoughts! You appear to grasp a lot
    approximately this, like you wrote the ebook in it or something.
    I feel that you can do with some percent to drive the message home a little bit, however instead of that, this is great blog.
    A fantastic read. I will definitely be back.

  208. Howdy this is somewhat of off topic but I was wondering if
    blogs use WYSIWYG editors or if you have to manually code
    with HTML. I’m starting a blog soon but have no coding expertise so I wanted to get
    guidance from someone with experience. Any help would be
    greatly appreciated!

  209. This is a good tip particularly to those fresh to the blogosphere.
    Short but very precise info… Appreciate your
    sharing this one. A must read post!

  210. Hi there! Do you know if they make any plugins to protect
    against hackers? I’m kinda paranoid about losing everything I’ve worked hard on. Any tips?

  211. Thanks a bunch for sharing this with all of us you really know what you’re talking about! Bookmarked. Please also visit my web site =). We could have a link exchange agreement between us!

  212. Thanks , I’ve just been looking for info approximately this subject for a while and yours is the greatest I’ve came upon till now. However, what concerning the bottom line? Are you certain in regards to the source?

  213. Have you ever thought about writing an e-book or guest authoring on other websites?
    I have a blog based upon on the same subjects you discuss and would really like
    to have you share some stories/information. I
    know my audience would enjoy your work. If you’re even remotely interested, feel free
    to send me an e-mail.

  214. Thanks for one’s marvelous posting! I actually enjoyed
    reading it, you may be a great author. I will make certain to bookmark your blog and will eventually
    come back later in life. I want to encourage you continue your
    great writing, have a nice morning!

  215. I am really loving the theme/design of your web site.
    Do you ever run into any internet browser compatibility problems?

    A few of my blog audience have complained about my site not working correctly in Explorer but looks great in Chrome.
    Do you have any solutions to help fix this issue?

  216. Hi! I just want to offer you a big thumbs up for the excellent info
    you have right here on this post. I will be returning to your site
    for more soon.

  217. Heya this is somewhat of off topic but I was wondering
    if blogs use WYSIWYG editors or if you have to manually code with HTML.
    I’m starting a blog soon but have no coding knowledge
    so I wanted to get guidance from someone with experience.
    Any help would be enormously appreciated!

  218. I was suggested this website by my cousin. I am not sure whether this post
    is written by him as nobody else know such detailed about my problem.

    You’re incredible! Thanks!

  219. I do not even know how I ended up here, but I thought this post was good.
    I don’t know who you are but certainly you are going to a famous blogger if you are not already 😉 Cheers!

  220. I absolutely love your website.. Great colors & theme.
    Did you make this website yourself? Please reply back as I’m wanting
    to create my own blog and want to know where you got this
    from or what the theme is called. Appreciate it!

  221. Hi there, this weekend is fastidious for me, because this time i
    am reading this impressive educational piece of writing here at my residence.

  222. Hi there, I found your site via Google at the same time as looking for a
    related subject, your site came up, it seems great. I’ve bookmarked it in my
    google bookmarks.
    Hi there, simply was aware of your blog thru Google, and located
    that it’s really informative. I’m going to be careful for brussels.
    I will appreciate for those who continue this in future. A lot
    of other folks might be benefited from your writing. Cheers!

  223. Hi! I could have sworn I’ve been to this website before but after browsing through some of the articles I realized it’s new to me.
    Anyhow, I’m definitely happy I stumbled upon it and I’ll be bookmarking it and checking
    back often!

  224. Thank you for any other informative website. Where else may just I am getting that
    type of information written in such an ideal method? I’ve a venture that I am simply now operating on, and I have been on the glance out for such information.

  225. I’m extremely impressed together with your writing talents as neatly as with the format in your weblog.
    Is this a paid subject matter or did you modify it yourself?
    Anyway keep up the nice quality writing, it’s uncommon to
    peer a nice blog like this one these days..

  226. Simply want to say your article is as astounding.
    The clarity in your post is simply great and i can assume you are an expert on this subject.
    Well with your permission let me to grab your RSS feed to keep up to date
    with forthcoming post. Thanks a million and please carry on the enjoyable work.

  227. Thanks for another great post. Where else may just anybody get that type of
    information in such an ideal approach of writing? I have
    a presentation next week, and I’m on the search for
    such info.

  228. If some one needs to be updated with most recent technologies therefore he must be
    pay a visit this web page and be up to date every day.

  229. In fact no matter if someone doesn’t be aware of
    afterward its up to other visitors that they will help, so here it occurs.

  230. Hello! Would you mind if I share your blog with my twitter group?
    There’s a lot of people that I think would really appreciate your content.
    Please let me know. Thank you

  231. I think this is among the so much vital info for me.
    And i’m satisfied studying your article. But wanna observation on some normal things, The web site style is perfect, the articles is truly nice : D.
    Just right job, cheers

  232. Its not my first time to pay a visit this website, i am visiting this web page dailly and take pleasant information from here every day.

  233. An outstanding share! I have just forwarded this onto a co-worker who was doing a
    little homework on this. And he in fact bought me lunch because
    I discovered it for him… lol. So allow me to reword this….
    Thank YOU for the meal!! But yeah, thanx for spending the time to talk about this issue here on your internet site.

  234. Does your website have a contact page? I’m having a tough time locating it but, I’d like to shoot you an email.
    I’ve got some suggestions for your blog you might be interested in hearing.

    Either way, great website and I look forward to seeing it develop over time.

  235. Greetings there, just turned receptive to your post through Search engine, and realized that it is pretty entertaining. I will truly appreciate should you decide keep up this informative article.

  236. It can be nearly not possible to see well-educated women and men on this niche, still you seem like you comprehend whatever you’re covering! Regards

  237. I am no longer certain where you’re getting your info, however great topic.
    I must spend some time finding out more or figuring out more.
    Thanks for excellent info I used to be looking for this information for my mission.

  238. I think the admin of this site is genuinely working hard
    in support of his web page, since here every data is quality based material.

  239. It’s genuinely very complex in this busy life
    to listen news on TV, so I simply use the web for that reason, and obtain the most
    up-to-date news.

  240. Howdy! I understand this is somewhat off-topic but I needed to ask.
    Does building a well-established blog like yours take a lot of work?
    I’m completely new to running a blog however I do write in my
    journal everyday. I’d like to start a blog so I can share
    my personal experience and thoughts online. Please let
    me know if you have any recommendations or tips for new aspiring blog
    owners. Appreciate it!

  241. Howdy, i read your blog from time to time and i
    own a similar one and i was just wondering if you get a lot of spam remarks?
    If so how do you stop it, any plugin or anything you can advise?
    I get so much lately it’s driving me mad so any help is very much appreciated.

  242. Truly no matter if someone doesn’t understand afterward its
    up to other viewers that they will help, so here it happens.

  243. You’ll find it practically close to impossible to see well-updated readers on this issue, but you come across as like you fully understand the things you’re revealing! Appreciation

  244. I do accept as true with all the ideas you have offered on your post.

    They are really convincing and will definitely work.
    Nonetheless, the posts are very brief for starters. Could
    you please lengthen them a little from subsequent time?

    Thank you for the post.

  245. Useful information. Fortunate me I found your web site accidentally, and I’m shocked why this
    coincidence didn’t took place in advance! I bookmarked it.

  246. Hi would you mind letting me know which hosting company you’re working with?
    I’ve loaded your blog in 3 different internet browsers and I must say this blog loads a lot
    quicker then most. Can you suggest a good
    web hosting provider at a fair price? Kudos,
    I appreciate it!

  247. I’m impressed, I have to admit. Rarely do I encounter a blog that’s both equally educative and engaging, and let me tell you, you have hit the nail
    on the head. The problem is something which not enough men and women are
    speaking intelligently about. I’m very happy I found this during my hunt for something concerning this.

  248. I think the admin of this website is really working hard in support of his site,
    because here every stuff is quality based information.

  249. Your means of telling the whole thing in this piece of writing is
    actually fastidious, all be able to easily know it, Thanks a lot.

  250. Thanks on your marvelous posting! I truly enjoyed reading it, you can be a great author.
    I will make certain to bookmark your blog and will eventually come back down the road.

    I want to encourage you to continue your great writing, have a nice holiday
    weekend!

  251. It’s going to be ending of mine day, except before ending
    I am reading this wonderful article to increase my know-how.
    plenty of fish natalielise

  252. I simply intend to inform you that I am new to writing and thoroughly admired your information. More than likely I am probably to bookmark your blog post . You definitely have fantastic article information. Like it for telling with us your main blog post

  253. Howdy are using WordPress for your blog platform?
    I’m new to the blog world but I’m trying to get started and
    create my own. Do you need any html coding knowledge to make your own blog?
    Any help would be greatly appreciated!

  254. Hi there, this weekend is fastidious in favor of me,
    since this moment i am reading this great informative piece of writing
    here at my house.

  255. Hey there this is kinda of off topic but I was wanting to know if blogs use WYSIWYG editors or if you have to manually code
    with HTML. I’m starting a blog soon but have no coding knowledge so I wanted to get guidance from someone
    with experience. Any help would be enormously appreciated!

  256. Greetings from Idaho! I’m bored at work so I decided to check out your blog on my iphone during
    lunch break. I enjoy the knowledge you provide here and
    can’t wait to take a look when I get home. I’m shocked at how
    quick your blog loaded on my cell phone .. I’m not even using
    WIFI, just 3G .. Anyhow, very good site!

  257. Fascinating blog! Is your theme custom made or did you
    download it from somewhere? A theme like yours with a few simple adjustements would really make my blog jump out.

    Please let me know where you got your theme. With thanks

  258. Having read this I thought it was really enlightening.
    I appreciate you spending some time and effort to put this informative article together.
    I once again find myself spending way too much time
    both reading and posting comments. But so what, it
    was still worth it!

  259. Hi there! This is kind of off topic but I need some guidance from an established blog.
    Is it very difficult to set up your own blog? I’m not very techincal but I
    can figure things out pretty quick. I’m thinking about setting
    up my own but I’m not sure where to begin. Do you have any tips or suggestions?
    Appreciate it

  260. Everything is very open with a very clear
    clarification of the challenges. It was truly informative.
    Your website is useful. Thank you for sharing!

  261. Hi there it’s me, I am also visiting this web site
    regularly, this web page is genuinely good and the visitors are actually sharing
    pleasant thoughts.

  262. Hello, i think that i saw you visited my weblog thus i came to “return the
    favor”.I am attempting to find things to improve my web site!I suppose its ok to use some of
    your ideas!!

  263. Hello, I do think your blog might be having browser compatibility problems.

    Whenever I take a look at your site in Safari, it looks fine however, when opening
    in IE, it has some overlapping issues. I merely wanted to provide you with a quick heads up!
    Other than that, wonderful blog!

  264. Magnificent beat ! I would like to apprentice while you
    amend your site, how can i subscribe for a blog web site?
    The account aided me a acceptable deal. I had been a little bit acquainted of this your
    broadcast offered bright clear concept

  265. An impressive share! I have just forwarded this onto a co-worker who was conducting a little research on this.
    And he in fact bought me breakfast due to the fact that I
    found it for him… lol. So let me reword this…. Thanks for the meal!!

    But yeah, thanks for spending the time to discuss this matter here on your blog.

  266. This article presents clear idea in support of the new viewers of blogging, that genuinely how
    to do running a blog.

  267. Wow that was odd. I just wrote an extremely long comment but
    after I clicked submit my comment didn’t show up. Grrrr… well
    I’m not writing all that over again. Anyhow, just wanted to say excellent blog!

  268. Greetings from California! I’m bored to tears at work so
    I decided to check out your site on my iphone during lunch break.
    I love the information you provide here and can’t wait to take a look
    when I get home. I’m surprised at how fast your blog loaded on my mobile ..
    I’m not even using WIFI, just 3G .. Anyhow, wonderful site!

  269. Hello! Someone in my Myspace group shared this site
    with us so I came to give it a look. I’m definitely enjoying the
    information. I’m book-marking and will be tweeting this to my followers!
    Fantastic blog and superb design and style.

  270. It is actually nearly close to impossible to come across well-informed visitors on this matter, however , you appear like you fully grasp the things you’re talking about! Excellent

  271. Pretty nice post. I just stumbled upon your blog and wanted to say that I
    have really enjoyed surfing around your blog posts.

    In any case I’ll be subscribing to your rss feed and
    I hope you write again very soon!

  272. I used to be suggested this website by way of my cousin. I’m now not sure
    whether this put up is written by way of him as no one else recognize such special approximately
    my difficulty. You’re incredible! Thank you!

  273. I just intend to tell you that I am new to putting up a blog and really loved your report. Probably I am probably to save your blog post . You truly have memorable article content. Be Thankful For it for telling with us your very own blog write-up

  274. Hey there just wanted to give you a quick heads up.
    The words in your content seem to be running off the screen in Chrome.
    I’m not sure if this is a formatting issue or something to do
    with web browser compatibility but I thought I’d post to let you
    know. The layout look great though! Hope you get the
    problem resolved soon. Many thanks

  275. Fastidious response in return of this difficulty with firm arguments and explaining the
    whole thing regarding that.

  276. Greetings here, just turned receptive to your website through Google, and have found that it’s very informational. I’ll value if you decide to persist this post.

  277. We’re a group of volunteers and starting a new scheme
    in our community. Your website offered us with useful info to work on. You’ve performed an impressive activity and
    our entire neighborhood shall be thankful to you.

  278. What i don’t realize is in fact how you’re now not really a lot more well-liked than you
    may be now. You’re so intelligent. You understand therefore significantly in the case
    of this subject, produced me individually consider it from so many varied
    angles. Its like men and women are not involved except it’s something to do with Lady gaga!
    Your individual stuffs nice. Always care for it up!

  279. Helpful info. Fortunate me I found your site by chance, and I am shocked why this accident did not came
    about in advance! I bookmarked it.

  280. Might be practically not possible to come across well-informed viewers on this niche, in addition you seem like you are familiar with the things that you’re raving about! Thank You

  281. Excellent goods from you, man. I have understand your stuff previous to and you’re simply too great.
    I actually like what you’ve received right here, certainly like what you are stating
    and the way in which through which you assert it. You make it
    entertaining and you still care for to keep it smart.
    I can’t wait to learn much more from you. This is actually
    a tremendous web site.

  282. You’re so interesting! I don’t think I’ve truly read something like
    that before. So good to discover another person with some
    genuine thoughts on this subject matter. Really..
    thanks for starting this up. This site is something that’s needed on the web, someone with a little originality!
    plenty of fish natalielise

  283. I really have to notify you that I am new to posting and utterly cherished your review. Very possible I am likely to save your blog post . You certainly have memorable article blog posts. Get Pleasure From it for sharing with us your very own web webpage

  284. Good day there, just started to be mindful of your blog page through Search engines like google, and discovered that it is genuinely educational. I will be grateful for if you decide to persist this.

  285. I just hope to advise you that I am new to having a blog and absolutely liked your work. Very likely I am probably to save your blog post . You undoubtedly have lovely article material. Value it for sharing with us your current internet site information

  286. Greetings here, just started to be conscious of your writings through Google, and found that it is pretty educational. I’ll take pleasure in should you decide retain such.

  287. Might be mostly unthinkable to see well-updated individual on this matter, yet somehow you seem like you fully grasp the things you’re raving about! Thanks

  288. Hello here, just turned out to be alert to your post through Google, and have found that it’s truly useful. I will take pleasure in in the event you continue on this approach.

  289. Hey there! I just wanted to ask if you ever have any trouble
    with hackers? My last blog (wordpress) was hacked and I ended up losing several weeks of hard work due
    to no data backup. Do you have any methods to protect against
    hackers?

  290. I merely have to tell you that I am new to blogging and genuinely enjoyed your information. Very possible I am going to bookmark your blog post . You literally have fantastic article materials. Delight In it for share-out with us all of your website post

  291. Its like you read my mind! You appear to know so
    much about this, like you wrote the book in it or something.
    I think that you could do with some pics to drive the
    message home a little bit, but instead of that, this is
    fantastic blog. A great read. I’ll definitely be back.

  292. It’s a shame you don’t have a donate button! I’d most certainly donate to this excellent blog!
    I guess for now i’ll settle for book-marking and adding your RSS feed to my Google account.

    I look forward to brand new updates and will share this site with my Facebook group.

    Chat soon!

  293. I just want to say I am just newbie to blogging and site-building and absolutely loved you’re blog. Very likely I’m planning to bookmark your website . You definitely come with terrific writings. With thanks for revealing your website.

  294. Heya i’m for the first time here. I found this board and I to find
    It truly useful & it helped me out a lot. I hope to offer something back and help
    others like you aided me.

  295. It is appropriate time to make a few plans for the long run and
    it’s time to be happy. I’ve learn this put up and if I could I desire to counsel you few attention-grabbing issues or advice.
    Perhaps you can write next articles referring to this article.

    I want to learn even more things about it!

  296. Its like you read my mind! You appear to know a lot about this, like you wrote the ebook in it or something.
    I believe that you just could do with some percent to pressure
    the message home a little bit, however instead of that,
    this is excellent blog. A fantastic read. I will certainly be back.

  297. Right here is the right web site for anyone who hopes to understand
    this topic. You realize so much its almost tough to argue with you (not that I really would want to…HaHa).
    You definitely put a brand new spin on a subject that has been written about for many years.
    Wonderful stuff, just great!

  298. May I simply say what a comfort to discover someone who actually understands
    what they are talking about on the net. You definitely know how to bring a problem to
    light and make it important. More people must look at
    this and understand this side of your story. It’s surprising you are not more popular given that you definitely
    have the gift.

  299. Pretty element of content. I just stumbled upon your blog and in accession capital to assert that I acquire actually loved account your weblog posts. Any way I’ll be subscribing on your augment or even I achievement you get admission to consistently quickly.|

  300. Nice blog here! Additionally your web site so much up fast!

    What host are you the usage of? Can I get your associate hyperlink to your host?
    I desire my web site loaded up as quickly as yours lol

  301. Heya i am for the first time here. I came across this board and I find It truly useful & it helped me
    out a lot. I hope to give something back and aid others like you aided me.

  302. You actually make it appear really easy with your presentation however I
    in finding this topic to be really something which I feel I would by no means understand.
    It kind of feels too complex and extremely wide for me.
    I’m taking a look ahead on your next submit, I will attempt to get the dangle of it!

  303. When I originally commented I seem to have clicked the -Notify me when new
    comments are added- checkbox and now every time a comment is added I get four emails with the same comment.

    Perhaps there is an easy method you are able to remove me from that service?
    Thanks a lot!

  304. Hello! I’ve been reading your site for some time now and finally got the courage to go ahead and give
    you a shout out from Dallas Texas! Just wanted to mention keep up the
    great work!

  305. I think this is among the most significant information for me.
    And i’m glad reading your article. But wanna remark on few general things, The website
    style is great, the articles is really nice : D. Good job,
    cheers

  306. What’s Taking place i am new to this, I stumbled
    upon this I’ve found It absolutely useful and it has aided
    me out loads. I’m hoping to contribute & help different customers like its aided me.
    Good job.

  307. I am really enjoying the theme/design of your blog. Do you ever run into any web
    browser compatibility issues? A small number of my blog visitors have
    complained about my site not working correctly in Explorer but looks great in Opera.

    Do you have any solutions to help fix this problem?

  308. Excellent post. I was checking constantly this blog and I am impressed!

    Extremely useful info specially the last part 🙂 I care for such info a lot.
    I was looking for this certain info for a long time.

    Thank you and good luck.

  309. Hey fantastic blog! Does running a blog such as
    this take a massive amount work? I’ve no expertise in computer programming however I was hoping
    to start my own blog soon. Anyhow, should you have any suggestions
    or techniques for new blog owners please share. I know this is off topic
    nevertheless I simply wanted to ask. Thanks!

  310. I can see that your page probably doesn’t have much visits.
    Your posts are awesome, you only need more new readers.
    I know a method that can cause a viral effect on your website.
    Search in google: Jemensso’s tricks

  311. Thanks , I have recently been looking for info approximately this subject for a
    long time and yours is the best I’ve discovered till now.
    However, what concerning the bottom line? Are you positive in regards to the supply?

  312. Excellent goods from you, man. I have understand your stuff previous to and you
    are just extremely fantastic. I actually like what you’ve acquired here,
    really like what you’re stating and the way in which you say it.
    You make it entertaining and you still take care of to keep it smart.
    I can not wait to read far more from you. This is actually a terrific website.

  313. Interesting blog! Is your theme custom made or did you download
    it from somewhere? A theme like yours with a few simple adjustements would really make my blog jump out.
    Please let me know where you got your design. Thanks

  314. Excellent post. I was checking constantly this blog and I am impressed!
    Very useful info particularly the last part 🙂 I care for such info a lot.

    I was seeking this certain info for a long time. Thank you and best of luck.

  315. Wonderful work! This is the kind of information that should be shared across the web.
    Disgrace on the search engines for no longer positioning this submit higher!
    Come on over and consult with my site . Thanks =)

  316. I’m gone to tell my little brother, that he should also go to see
    this web site on regular basis to get updated from latest reports.

  317. Hi there would you mind letting me know which hosting company you’re working with?
    I’ve loaded your blog in 3 completely different
    browsers and I must say this blog loads a lot quicker then most.
    Can you recommend a good web hosting provider at
    a reasonable price? Cheers, I appreciate it!

  318. Aw, this was an extremely good post. Finding the time and actual effort to generate a really
    good article… but what can I say… I put things off a
    whole lot and don’t manage to get nearly anything done.

  319. Great article! That is the type of information that should be shared around the net.
    Disgrace on Google for no longer positioning this post higher!
    Come on over and visit my site . Thank you =)

  320. Heya i’m for the first time here. I came across this board and I find It truly useful & it helped
    me out much. I hope to give something back and help others like you aided
    me.

  321. I do not know whether it’s just me or if perhaps everybody else encountering issues with your website.
    It appears like some of the written text within your posts are running off the screen. Can somebody else
    please comment and let me know if this is happening
    to them as well? This may be a problem with my browser
    because I’ve had this happen previously. Kudos

  322. Hello there, I found your website by means of Google even as looking for a similar matter, your site came up, it looks good.
    I have bookmarked it in my google bookmarks.

    Hello there, just become aware of your weblog via
    Google, and located that it is really informative. I am gonna watch out for brussels.

    I’ll appreciate when you proceed this in future. Numerous other folks will likely be benefited out of your
    writing. Cheers!

  323. Heya i am for the archetypical clip here. I came crossways this skate and I conclude It real usable & it helped me out a lot. I plan to communicate something confirm and aid others like you helped me.

  324. Pingback: hey
  325. I’ve show individual upright far hooey here. Certainly worth bookmarking for revisiting. I assail how some crime you place to kind any specified great newsy computer.

  326. Thanks for every other informative web site. Where else may just I get that type of information written in such an ideal means? I’ve a project that I am simply now operating on, and I’ve been at the glance out for such information.

  327. I just want to say I’m all new to blogging and truly loved you’re blog site. Probably I’m want to bookmark your blog post . You definitely have great articles and reviews. Thank you for sharing with us your blog site.