Thử điểm lại quan điểm lịch sử và văn hoá trong tác phẩm


 Từ mấy năm qua đã có một số tác phẩm liên quan đến Champa ra đời ở Việt Nam cũng như ở một số nước như Malaysia, Pháp, Mỹ. Trong đó đáng chú ý nhất là 3 cuốn sách: Tổ Quốc Ăn Năn của Nguyễn Gia Kiển, Lịch Sử Vương Quốc Champa của Lương Ninh và Qua Những Nẻo Ðường Bình Thuận của Mường Giang [2].
Cả 3 cuốn sách này, tuỳ theo mức độ khác nhau mà tác gả có đề cập về lịch sử và nền văn minh Champa. Có điều đáng chú ý là các tác phẩm này do 3 tác giả gốc người Việt thực hiện. Họ xuất thân từ những chế độ khác nhau. Giáo sư Lương Ninh thì ở Việt Nam, Nguyễn Gia Kiển ở Pháp và Mường Giang ở Hoa Kỳ. Cả 3 tác giả đều có mục đích, quan niệm riêng khi viết tác phẩm, chủ yếu phục vụ cho lí tưởng của họ nhưng có một điều Champa lại trở thành nạn nhân của lí tưởng này. Nếu như Lương Ninh viết cuốn Lịch Sử Vương Quốc Champa để phục vụ cho chính sách dân tộc thiểu số mị dân trong chế độ Xã Hội Chủ Nghĩa ở Việt Nam thì Mường Giang và Nguyễn Gia Kiển lại viết sách của mình để bảo vệ chế độ Cộng Hoà ở miền Nam Việt Nam trước năm 1975 và hoan hô mô hình tự do, dân chủ ở Phương Tây. Có một điều lạ, đó là 3 cuốn sách nêu trên mang 3 chủ đề và 3 tư tưởng khác nhau của 3 tác giả không cùng xuất phát từ một tổ chức, xã hội chính trị nhưng lại cùng giống nhau về mặt tư tưởng. Nếu Nguyễn Gia Kiển bàn về Champa trong tác phẩm Tổ Quốc Ăn Năn một cách hời hợt mặc dù Champa là chủ nhân chính của dải đất miền trung Việt Nam trong quá khứ lịch sử, thì Lương Ninh và Mường Giang lại có một cách nhìn về Champa một cách rất phiến diện, phi khoa học và đôi lúc có thái độ thù địch. Trong tác phẩm Tổ Quốc Ăn Năn của Nguyễn Gia Kiển, tác giả viết nhận định về Ðại Việt và Champa «Một bên [Ðại Việt] là ảnh hưởng nho gia, ảnh hưởng văn hoá Trung Quốc, làm nông nghiệp; một bên [Champa] là ảnh hưởng văn hoá Ấn Ðộ dựa trên 2 giai cấp tăng lữ và chiến binh» (tr. 201). Ðây là một câu viết đầy ẩn ý cho rằng Ðại Việt là cư dân nông nghiệp, hiền hoà và chất phác còn Champa là dân tộc luôn gây chiến tranh. Còn tác giả Lương Ninh, trong cuốn Lịch Sử Vương Quốc Champa khi lí giải chiến tranh giữa Ðại Việt và Champa trong suốt 352 trang cũng chỉ đưa ra một nguyên do duy nhất là khi Ðại Việt đánh Champa là do «Champa cướp phá và không nộp cống» (tr. 81, 82, 85 và 187).Và Mường Giang, trong cuốn Qua Nẻo Ðường Bình Thuận cũng cho rằng «Chiêm thành mất nước là do họ tự đạo diễn. Cuộc
Nam
tiến của Ðại Việt chẳng qua cũng chỉ là một ngẫu cảm trùng» (tr. 115-116).

Qua 3 cuốn sách nêu trên độc giả thấy rằng dù người Việt sinh sống ở nơi đâu, bất cứ ở chân trời góc biển nào hay sống trong bất cứ chế độ nào tự do, dân chủ như ở Phương Tây hay chế độ độc đảng của Chủ Nghĩa Xã Hội ở Việt Nam thì khi nhận diện về Champa, họ đều có một cách nhìn giống nhau bởi một tư tưởng Nam Tiến của dân tộc Việt.

Mặc dù 3 tác giả nêu trên có trình độ kiến thức rất cao, nhưng do xuất phát từ một tư tưởng Ðại Việt nên họ mất đi tinh thần công minh trong nghiên cứu khoa học và do vậy cách nhìn của họ đối với Champa không công bằng, phiến diện, một chiều, đôi lúc họ đặt vấn đề và lí giải vấn đề không phù hợp với hoàn cảnh lịch sử và nền văn minh Champa. Chính vì vậy, 3 tác phẩm trên đã trở thành đối tượng bình luận và phê bình của chúng tôi.

Trong phần phê bình này chúng tôi chỉ chú tâm đến những chương mục nào trong 3 tác phẩm nêu trên có liên quan đến Champa. Phê bình 3 tác phẩm này không ngụ ý là phê bình tác giả, người đồng nghiệp viết sách mà chủ yếu là phê bình, chỉ trích những tư tưởng, chính sách và chế độ nào có ẩn ý làm sai lệch và phai nhạt đi lịch sử và nền văn minh Champa. Phê bình này cũng nhằm đưa ra ánh sáng những gì là sự thật phù hợp với hoàn cảnh lịch sử, xã hội Champa và trả lại cho nền văn minh Champa theo đúng giá trị của nó trong lịch sử. Phê bình cũng là một mặt quan trọng trong nghiên cứu nhằm đi đến mục tiêu là bảo vệ nền văn hóa-văn minh Champa, một di sản văn hoá của nhân loại cần được trân trọng và bảo lưu.

***

TỔ QUỐC ĂN NĂN CỦA NGUYỄN GIA KIỂN

Sách Tổ Quốc Ăn Năn của Nguyễn Gia Kiển in lần thứ hai có bổ túc và sửa chữa) tại Pari, 2004, 615 trang. Sách được chia làm 5 phần: Phần I – Ðất nước và con người; Phần II – Ðoạn đường đã qua; Phần III – Vì đâu nên nông nổi này; Phần IV – Vài trang bị cho tương lai; Phần Việt Nam – Vươn mình lớn dậy.Và cuối sách có một số bài nhận định của độc giả về cuốn sách. Ðây là cuốn sách viết khá công phu, tập trung nhiều nguồn tư liệu và nhận định quý giá về đất nước, con người, lịch sử, văn hoá và chính trị v.v. của Việt Nam. Chứng tỏ tác giả đầu tư nhiều công sức, thời gian, tư liệu và trải qua một quá trình suy ngẫm đến độ chín. Với bố cục chặt chẽ, lời văn mạch lạc, rõ ràng, lôgic, tác giả đã chuyển tải được một nội dung khá gai góc và phức tạp thành những vấn đề đơn giản, dễ hiểu trong lĩnh vực lịch sử, văn hoá và chính trị Việt Nam từ cổ chí kim. Cuốn sách có nội dung sâu sắc, có nhiều đóng góp quan trọng trong lĩnh vực nghiên cứu là đột phá được quan điểm cổ xưa, lỗi thời của các tác giả đi trước và đưa ra một cách nhìn mới về đất nước và con người Việt Nam .

Ðóng góp thứ nhất, đó là tác giả dám nói sự thật về những khuyết tật của dân tộc Việt, mặc dù sự thật đó là phủ phàng, làm sụp đổ thần tượng những vĩ nhân, những nhân vật lịch sử, cũng như niềm tự hào về văn hoá của dân tộc Việt Nam. Nhiều nhà viết sử Việt Nam[3] cho rằng Việt Nam có 4.000 năm lịch sử nhưng tác giả Nguyễn Gia Kiển chứng minh hoàn toàn khác hẳn. Theo tác giả Việt Nam chỉ có 2.500 năm lịch sử (tr. 115-119). Lịch sử Việt Nam luôn xem Nguyễn Huệ, Ðinh Bộ Lĩnh .v.v là những nhân vật anh hùng, có công nhiều trong lịch sử Việt Nam, xứng đáng làm vua tôi cho thiên hạ phụng sự và tôn thờ. Nhưng Nguyễn Gia Kiển chứng minh ngược lại, đó là những ông vua bất tài, bạo ngược, chẳng có công gì cho đất nước (tr. 151, tr. 155, tr. 520). Nhiều nhà nghiên cứu Việt Nam tự hào rằng, Việt Nam là cái nôi văn hoá, văn minh, có nhiều giá trị văn hoá vật chất và tinh thần [4], nhưng Nguyễn Gia Kiển chứng minh ngược lại, «văn hoá dân tộc Việt Nam chẳng có gì, ngoài vài cây cột chùa Phật, những hoa văn chạm trổ ở góc giường, tủ» (tr. 241). «Ngay cả thơ văn, nhiều người cho rằng thơ văn người Việt là đồ sộ, tiêu biểu là truyện Kiều, nhưng tác giả cho rằng thơ văn người Việt không có gì đáng kể, nếu tổng kết chỉ vài trăm bài. Còn truyện Kiều không phải là tác phẩm của của người Việt sáng tác, mà tác phẩm của Nguyễn Du ăn cắp từ một cốt truyện của tác phẩm Thanh Tâm Tài Nhân của một tác giả vô danh bên Tàu» (tr. 326 và tr. 242-244). Nhiều nhà nghiên cứu Việt Nam cho rằng Khổng Tử, Ðạo Nho là niềm tự hào về tư tưởng, nếp sống đạo đức, có vai trò đắc lực trong việc duy trì trật tự xã hội phong kiến Việt Nam, là nhân tố quan trọng để hình thành văn hóa và văn minh Việt Nam. Ở đây tác giả Nguyễn Gia Kiển chứng minh ngược lại, Nho giáo đã kìm hãm, làm thui dột giá trị văn hoá và tinh thần của người Việt Nam. Tác giả còn cho rằng văn hoá Khổng là văn hoá vô lễ nhất (tr. 32, tr. 58). Khẩu hiệu «Người Việt có truyền thống yêu nước, dũng cảm, gan dạ…» là câu nói cửa miệng của người Việt và xuất hiện nhan nhản hàng ngày trên sách, báo của Việt Nam nhưng Nguyễn Gia Kiển đã tìm ra được cái sự thật và chứng minh ngược lại người Việt không yêu nước, không dũng cảm mà người Việt là người nhát gan.Ví dụ: năm 1772 chỉ 7 tên lính Pháp mà đã đánh chiếm Ninh Bình và 170 lính Pháp đánh Hà Nội nhưng không gặp một sự kháng cự nào (tr. 217)…Khái niệm “yêu nước”, “ái quốc” không có trong ngôn từ người Việt. Ngôn từ này chỉ xuất hiện sau thế kỉ 19 và đầu thế kỉ 20 khi Pháp đến đặt nền đô hộ ở Việt Nam (tr. 341, tr. 573).

Ðóng góp thứ hai rất có giá trị trong cuốn sách này là tác giả Nguyễn Gia Kiển đã lí giải được 2 vấn đề hóc búa: Làm sao thay đổi cách trị nước của người Việt và tại sao Ðảng Cộng sản Việt Nam (CSVN) yếu như vậy mà không sụp đổ. Ðể trả lời câu hỏi thách đố này, tác giả nêu ra 2 vấn đề.

Vấn đề thứ nhất, nhiều người nói rằng, chế độ CSVN độc tài quá nhưng nếu đặt một trường hợp Ðảng CSVN sụp đổ thì một Ðảng khác của người Việt lên thay, nắm quyền cai trị Việt Nam thì tình hình Việt Nam có thay đổi không? Chắc chắn cũng vậy thôi, có khi một Ðảng khác lên thay còn tàn bạo hơn Ðảng CSVN, bởi vì bản chất người Việt là như nhau cả. Ðiểm này tác giả Nguyễn Gia Kiển đã lí giải rằng, muốn thay đổi cách trị nước của người Việt Nam, mong tiến tới một nền dân chủ, tự do thực sự thì trước tiên phải thay đổi bản chất con người và văn hoá Việt Nam (tr. 577-594) .

Ðiểm thứ hai, nhiều người thắc mắc tại sao Ðảng CSVN là một tổ chức yếu như vậy mà không sụp đổ. Chắc chắn Ðảng CSVN phải là Ðảng vững mạnh mới tồn tại được gần một thế kỉ nay. Ðiểm này tác giả lí giải rằng, Ðảng CSVN còn tồn tại được vì dân tộc Việt Nam chưa có phong trào yêu nước. Bản chất tư tưởng người Việt, mặc dù họ sống ở chế độ nào(Cộng Sản hay Cộng Hoà) đều bị ảnh hưởng bởi tư tưởng Nho gia, luôn trung với vua, hiếu với nước, cho nên nhân dân phải phục tùng vua và chấp nhận làm nô lệ. Chính vì thế, sự tồn tại của Ðảng CSVN ngày nay ở Việt Nam không phải xuất phát từ một tổ chức chặt chẽ và hùng mạnh như một số người lầm tưởng (tr. 219). Cả hai vấn đề trên tác giả lí giải có sức thuyết phục cao .

Bên cạnh những ưu điểm nêu trên, tác phẩm này còn có những khuyết điểm

Ði ngược dòng thời gian để đọc lại những tác phẩm liên quan đến lịch sử, văn hoá, chính trị của dân tộc Việt [5] thì người ta dễ dàng nhận thấy hầu hết các tác phẩm của các sử gia và các nhà văn hoá học Việt Nam luôn tăng bốc và ca ngợi dân tộc Việt Nam một cách quá đáng. Họ luôn cho rằng dân tộc Việt Nam có 4 ngàn năm văn hiến, có tinh thần yêu nước nồng nàn, gan dạ, dũng cảm, cần cù, thông minh; có nền văn hoá cao, thâm thuý, có kho tàng thơ văn đồ sộ; và đất nước Việt Nam thì rừng vàng biển bạc, đất đai phì nhiêu. Ðể chứng minh những vấn đề trên, các sử gia và các nhà văn hoá Việt Nam thường sử dụng những tư liệu nghèo nàn, không thuyết phục, chủ yếu dùng những câu văn sáo rỗng nhằm để biện luận, ca ngợi, định giá cho một biến cố lịch sử và bảo vệ cho một quan điểm chính trị đương thời của một Ðảng phái hay một hình thái Nhà nước hoặc tăng bốc một di sản văn hoá Việt Nam. Ngược với những quan điểm trên, tác giả Nguyễn Gia Kiển nhìn lịch sử văn hoá và con người Việt Nam theo chiều ngược lại. Nguyễn Gia Kiển luôn tìm những cái yếu điểm, cái thiếu xót của dân tộc Việt để bình và phân tích với tất cả sự thật để tìm ra một hướng đi mới, tích cực cho dân tộc Việt Nam. Ðể chứng minh những luận điểm của mình, tác giả Nguyễn Gia Kiển đã đưa ra nhiều nguồn tư liệu phong phú (hơn 600 trang tư liệu đầy ắp) có sức thuyết phục. Ðây là điểm quý và mạnh của tác phẩm. Tuy nhiên, cách nhìn tác giả Nguyễn Gia Kiển cũng chỉ là một chiều. Tác giả chỉ mới nhìn thấy những khuyết tật của người Việt mà chưa thấy hết những cái hay của dân tộc Việt. Trong khi đó, nghiên cứu khoa hocï thì cần phải nhìn nhận vấn đề một cách thấu đáo từ nhiều chiều, nhiều góc độ khác nhau, kể cả những cái hay và những cái dỡ; cái đẹp và cái xấu, để đi đến nhận định vấn đề một cách khách quan, khoa học. Chính vì thế, độc giả cảm thấy tác phẩm của Nguyễn Gia Kiển vẫn là tác phẩm một chiều. Ðây là một khiếm khuyết, một nhược điểm đầu tiên dễ dàng nhận thấy trong cuốn sách của tác giả.

Một nhược điểm nữa khi viết, mặc dù tác giả phê phán con người Việt Nam thường đọc lịch sử là thụ động, không biết phê phán. Những nhà viết sử Việt Nam chưa có tính khách quan, còn mang tính giai cấp và địa phương khi nhận diện vấn đề. Tiếc rằng, chính tác phẩm của Nguyễn Gia Kiển vẫn chưa vượt qua được yếu điểm này của tư duy người Việt. Tác giả phê phán Trần Trọng Kim ca ngợi Nguyễn Huệ có công, vì Trần Trọng Kim là kẻ sĩ Bắc Hà thù ghét nhà Nguyễn (tr. 155-tr. 158). Ở một phần khác, tác giả phê phán Ðảng CSVN không yêu nước, chỉ đấu tranh giai cấp, phục vụ giai cấp vô sản (tr. 225-tr. 227, tr. 561). Nhưng chính tác giả lại mắc phải lỗi này. Ðộc giả sẽ nhận thấy thấp thoáng từng trang viết, tác giả không bình tĩnh, vẫn bộc lộ tính giai cấp là căm thù chế độ Cộng Sản, vì Cộng Sản giết chết cha, chú và bác của tác giả. Tác giả chỉ mơí 5 tuổi phải theo mẹ đi hầu tòa Cộng Sản. Lớn lên, sau 1975, bản thân tác giả và vợ bị Cộng Sản cầm tù, để cho đứa con gái đầu lòng của tác giả mới 6 tháng tuổi bị chết oan, vì không ai chăm sóc.Vấn đề này được tác giả trình bày ở các tr.VI-VII của lời nói đầu của cuốn sách và lặp lại ở các trang sau. Ðiều này làm cho độc giả hiểu rằng, đây là nguyên do và động cơ chính để tác giả đòi tự do và chống Cộng Sản, và lòng yêu nước của tác giả chỉ là theo sau. Chính những vấn đề này đã làm cho tác phẩm của Nguyễn Gia Kiển còn mang nặng tính giai cấp và mang hình thức của một diễn đàn chính trị để bảo vệ cho quan điểm và động cơ của mình.

Một điều nữa không ai chối cãi được mà cần lặp lại ở đây là trong tác phẩm của Nguyễn Gia Kiển tập trung nhiều nguồn tư liệu phong phú và đưa nhiều ví dụ, nhiều bằng chứng và nhân chứng. Nhưng tiếc rằng khi viết tác giả không chú thích nguồn tư liệu mà tác giả sử dụng, cũng như không ghi đầy đủ tên, tuổi của những nhân chứng, ngày giờ phỏng vấn (tr. 570-tr. 572). Ðây là thao tác kĩ thuật cần phải có khi viết một công trình khoa học nghiêm túc. Nếu khắc phục được điểm này, cuốn sách của tác giả càng có sức thuyết phục cao và dễ dàng cho đời sau sử dụng khi cần trích dẫn và tham khảo.

Cuốn sách của Nguyễn Gia Kiển tuy bố cục chặt chẽ, nhưng nhiều trang viết trùng lặp, nhiều vấn đề được lặp đi lặp lại nhiều lần. Chẳng hạn, tr. 32 nói về đạo Nho, thì tr. 58 lặp lại; tr. 53 nói về đê Sông Hồng, thì tr. 115-116 lặp lại v.v. Tác giả còn sử dụng nhiều từ ngữ không tế nhị (thô bỉ, vô lễ, mất vệ sinh. v.v) không phù hợp với một người có trình độ uyên thâm như tác giả.Ví dụ, «Ðàn ông Việt Nam là người chồng thô bỉ nhất thế giới» (tr. 58), «Các nước Á Ðông rất là vô lễ, nhất là các nước theo Khổng giáo» (tr. 58), «Gia nhập ASEAN(…) Ðảng CSVN (…) độc tài (…) trở thành lố bịch, thiếu văn minh và mất vệ sinh» (tr. 518) v.v. Thiết nghĩ tác giả có thừa khả năng để thay thế những từ trên bằng những mỹ từ khác mang nghĩa tương đương.

Một nhược điểm khác của cuốn sách này là tác giả thường dùng cách chuyển ý hoặc mở đầu cho mỗi phần, mỗi đoạn của cuốn sách bằng một bài thơ. Vấn đề này đã làm cho nội dung cuốn sách của tác giả gần giống với tác phẩm bình thơ hoặc là một tiểu thuyết hơn là một tác phẩm phân tích, phê bình lịch sử và văn hoá dân tộc Việt Nam. Nhược địểm này rất quan trọng, làm giảm nội dung và hình thức cuốn sách của tác giả.

Một nhược điểm cuối cùng, bao trùm và có ý nghĩa quyết định đến nội dung và ý nghĩa của cuốn sách Tổ Quốc Ăn Năn là không biết tác giả Nguyễn Gia Kiển «Ăn Năn» cái gì mà không đề cập đến cuộc Nam Tiến của người Việt và sự diệt vong của vương quốc Champa. Ðây là chủ đề chính mà chúng tôi quan tâm. Trong cuốn sách Tổ Quốc Ăn Năn dày 615 trang nhưng tác giả chỉ trình bày về Champa và các dân tộc thiểu số khác ở Việt Nam một cách vắn tắt chưa đầy nửa trang (ở tr. 201). Tác giả thừa biết rằng lịch sử Việt Nam ngày nay không chỉ giành riêng cho dân tộc Việt (Kinh) mà là lịch sử chung của các dân tộc, trong đó có Champa. Dù vô tình hay cố ý, dù biện minh cho bất cứ một lí do gì, chủ quan hay khách quan, thì một điều rõ ràng mà mọi người đã thấy là hậu quả Nam Tiến của người Việt suốt hơn 8 thế kỉ (khởi đầu từ thế kỉ 11 đến thế kỉ 19) đã in đẫm màu máu hoen ố, dã man trên trang sử Ðại Việt đối với dân tộc Champa mà người Việt cần phải «Ăn Năn» và sám hối để cho kiếp sau khỏi bị hệ lụy. Hậu quả Nam Tiến của người Việt còn đưa dân tộc Champa trở thành kẻ vong quốc, vong thân mà đến hôm nay người Champa vẫn còn bị áp bức, phân biệt, đối xử không bình đẳng như là một công dân ngoại lệ trên lãnh thổ Việt Nam. Thế mà trong tác phẩm Tổ Quốc Ăn Năn, tác giả Nguyễn Gia Kiển không có một đoạn văn, một trang nào đưa ra phân tích về cuộc Nam Tiến của người Việt để mà kêu gọi dân tộc Việt, chính quyền Việt Nam dù bất cứ chế độ nào, Cộng Hoà hay Cộng Sản phải biết «Ăn Năn» có biện pháp và chính sách thiết thực để xây dựng và phát triển dân tộc Champa một cách hợp lí trên lãnh thổ Việt Nam. Ngược lại, Nguyễn Gia Kiển chỉ biết tập trung suy nghĩ, «Ăn Năn» cho những bước thăng trầm của lịch sử và tương lai của dân tộc Việt. Và nếu như vậy, đến đây cụm từ «Tổ Quốc Ăn Năn» trong tác phẩm của Nguyễn Gia Kiển mất hết cả nội dung và ý nghĩa của nó.

*

Tóm lại, Cuốn sách Tổ Quốc Ăn Năn của Nguyễn Gia Kiển thuộc loại công trình khảo cứu về lịch sử, văn hoá, nghị luận chính trị, hay là tác phẩm bình thơ hoặc là một tiểu thuyết. Thú thật khi đọc xong cuốn sách và ngay đến khi viết dòng cuối này, chúng tôi không biết xếp cuốn sách này vào loại nào? Có lẽ tổng hợp tất cả những thể loại trên. Tuy nhiên, một số nhược điểm nêu trên của cuốn sách là không đáng kể so với những đóng góp của tác phẩm. Ðây là cuốn sách đáng cho mọi người đọc và suy ngẫm. Nếu lần sau tái bản, tác giả nên bổ sung những chú thích để làm rõ nguồn gốc tư liệu, lượt bỏ vài đoạn ý, trùng lặp và nên để giành một số trang thích đáng cho lịch sử Champa khi viết về lịch sử của dân tộc Việt Nam. Nếu làm được điều này thì chắc cuốn sách sẽ tăng thêm giá trị khoa học như là một công trình khảo cứu đáng tin cậy về đất nước và con người Việt Nam, cũng như là một cuốn sách cẩm nang khởi đầu cho ai là con người Việt Nam muốn đấu tranh thực sự, không mị dân, để hướng tới vì một nền dân chủ, tự do, công bằng và bác ái.

***

LỊCH SỬ VƯƠNG QUỐC CHAMPA CỦA LƯƠNG NINH

Lịch Sử Vương Quốc Champa của Lương Ninh, Nhà xuất bản Ðại học Quốc gia, ấn hành tại Hà Nội, năm 2004, 352 trang. Sách gồm có 5 phần: Phần I – Thời tiền sử và sơ sử; Phần II – Thời sơ kì vương quốc Champa (thế kỉ II-X); Phần III – Thời kì Vijaya (thế kỉ X-XV); Phần IV – Sự phát triển kinh tế-xã hội Champa; Phần V– Champa thời hậu kì (sau năm 1471); Phần cuối cuốn sách là phụ lục và tư liệu tham khảo. Ðây là cuốn sách đầu tiên của học giả Việt Nam nghiên cứu chuyên sâu về lịch sử vương quốc Champa kể từ sau 1975 đến nay.Vì vậy, sự ra đời cuốn sách này đã gây sự chú ý cho giới nghiên cứu và độc giả.

Nói đến lịch sử vương quốc Champa người ta nghĩ ngay đến các cuốn sách của tác giả nổi tiếng người Pháp, trong đó có tác phẩm Le Royaume de Champa (Vương quốc Champa) của G. Maspero[6], mặc dù có một vài khiếm khuyết nhỏ, nhưng vẫn được xem như là cuốn sách có giá trị viết về lịch sử vương quốc Champa mà đến nay chưa có một cuốn sách nào xứng đáng để thay thế nó. Nhưng cho đến nay, một điều đáng mừng là cuốn sách Lịch sử Vương quốc Champa của Luơng Ninh ra đời góp thêm cho ngành khoa học lịch sử Việt Nam, đặc biệt là trong lĩnh vực nghiên cứu Champa một công trình mới. Nhưng rất tiếc rằng, cuốn sách này có nhiều quan điểm lịch sử bất cập, sai lầm cần phải xem xét và chỉnh đốn lại. Trong phạm vi bài viết này, chúng tôi chỉ nêu ra một số yếu tố sai lầm quan trọng, hoàn toàn ngược lại với nền tảng cơ bản của lịch sử Champa.

Sai lầm về cách phân kỳ lịch sử

Ngay từ lời nói đầu, tác giả đã phê phán những công trình nghiên cứu lịch sử Champa của các tác giả người Pháp. Ðể mở đầu cho quan điểm của mình, Lương Ninh cho rằng cuốn sách Vương quốc Champa của Maspero «nó đã quá xưa cũ, kể cả tài liệu và quan điểm. Những chỗ sai (…) đã bị khơi sâu, gây tâm lí tị hiềm trong lòng dân tộc» (tr. 1). Mặc dù là vậy, nhưng cuốn sách của tác giả còn tệ hại hơn không có đóng góp gì mới thêm cho lịch sử vương quốc Champa. Ngay cả cách phân kì lịch sử của vương quốc Champa, Lương Ninh vẫn theo lối mòn cách phân kì lịch sử vương quốc Champa của tác giả người Pháp như Maspero.

Sai lầm về niên đại cuối cùng Champa

Một điều đáng lưu ý, đa số các sử gia khi viết lịch sử Champa chỉ chú ý những sự kiện lịch sử trước ngày sụp đổ thành Ðồ Bàn vào năm 1471. Còn những năm sau đó, vì thiếu tư liệu, họ ít quan tâm hoặc viết rất sơ lược và còn đưa ra nhiều mốc lịch sử khác nhau về sự tồn tại của vương quốc Champa sau năm 1471. Trong cuốn Lịch sử vương quốc Champa, tác giả Lương Ninh cho rằng «Năm 1693 đánh dấu một mốc rất quan trọng, Chiêm Thành cũng không tồn tại với tư cách một quốc gia riêng biệt mà trở thành một phần lãnh thổ của chính quyền Ðàng Trong, sau đó trở thành một tỉnh của nước Việt Nam» (tr. 220).
Nói đến lịch sử Champa sau năm 1471, Po Dharma[7] đưa ra những dữ kiện lịch sử hoàn toàn khác hẳn với quan điểm của Lương Ninh. Theo Po Dharma, năm 1692 (chứ không phải 1693 như Lương Ninh viết), nhà Nguyễn xua quân chinh phạt Champa, sau đó thay đổi danh xưng Chiêm Thành (Champa) thành Trấn Thuận Thành và sáp nhập vương quốc này vào lãnh thổ Việt Nam. Năm 1693, nhân dân Champa vùng dậy đánh đuổi quân xâm lược ra khỏi vương quốc này. Vì không thể kháng cự với sự vùng dậy này, Nhà Nguyễn chấp nhận tái lập lại vương hiệu Panduranga-Champa, với điều kiện là vương quốc này chấp nhận sự hình thành phủ Bình Thuận đầu tiên trong biên giới chính trị của Panduranga-Champa, nhằm cai trị trực tiếp các cư dân Việt sống rải rác trên lãnh thổ này. Năm 1771, chiến tranh giữa Tây Sơn và Nguyễn Ánh đã biến Panduranga-Champa thành bãi chiến trường đẫm máu giữa hai thế lực của người Việt. Thế là định mệnh sống còn của Panduranga-Champa hoàn toàn tùy thuộc vào kết quả của chiến tranh này. Năm 1802, Nguyễn Ánh thành công, lên ngôi lấy danh hiệu là Gia Long. Ðể đền đáp công lao của những nhận vật đã có công giúp đỡ ngài trong chiến tranh chống Tây Sơn, Gia Long giao cho Po Saung Nhung Ceng quyền cai trị xứ sở Panduranga-Champa mà sử liệu Việt Nam hay tư liệu hoàng gia Champa viết bằng tiếng Hán gọi là «Thuận Thành Vương». Năm 1832, Hoàng đế Minh Mệnh xua quân trừng phạt Panduranga-Champa vì tội theo Lê Văn Duyệt và xóa bỏ vương quốc này trên bản đồ Ðông Dương.
Po Dharma cũng nhấn mạnh rằng, sau năm 1692, Panduranga-Champa vẫn có một tổ chức hành chánh riêng, một quân đội riêng, hệ thống thuế má riêng, hay nói một cách khác Panduranga-Champa này là một vương quốc độc lập, dù sự độc lập đó nằm trong qui chế bảo hộ của triều đình Huế.
Ðể chứng minh luận điểm này, bằng nhiều nguồn sử liệu mới, đặc biệt văn bản cổ Champa, bi kí Champa, những nhật ký của các nhà truyền giáo hay các thương thuyền Phương Tây có mặt ở Champa vào thời điểm đó và có so sánh với biên niên sử Việt Nam, tác giả Po Dharma đã trình bày tư liệu này một cách công phu, có hệ thống và có sức thuyết phục trong tác phẩm của ông ta liên quan đến những ngày cuối cùng trong sự liên hệ chính trị và quân sự giữa vương quốc Panduranga-Champa và chính quyền Việt Nam. Tác phẩm này gồm 2 tập, dày 425 trang. Sau này, luận điểm Po Dharma được xem như là một phát hiện mới khá quan trọng trong lịch sử 33 năm sau cùng (1802-1835) của vương quốc Champa được đăng tải nhiều lần trong sách báo từ 1987 đến nay[8]. Trong khi đó, Lương Ninh chỉ dành voœn vẹn 15 trang để nói về lịch sử Champa «Từ trấn Thuận Thành đến phủ Bình Thuận» (Chương 13, tr. 223-227), với lối viết sơ sài và dựa trên tư liệu rất là nghèo nàn. Tác giả chỉ sử dụng sơ lược một số nguồn thư tịch cổ Việt Nam[9] để nghiên cứu vấn đề, nhưng lại vội vàng đi đến phủ nhận quan điểm lịch sử của Po Dharma cho rằng vuơng quốc Champa vẫn còn «tồn tại như một quốc gia cho đến 1832[10]» (tr. 222-223) là không đúng. Khi phủ nhận quan điểm lịch sử của Po Dhama, tác giả Lương Ninh viết một câu kết luận khập khiễng và ngọng ngịu như sau: «Nên thiết tưởng là đúng này thực ra lại là không đúng».
Cũng cần nói ngay rằng, trong thời đại thông tin bùng nổ ngày nay, độc giả không thể chấp nhận được khi nghiên cứu về Champa, tác giả Lương Ninh chỉ sử dụng duy nhất một số nguồn thư tịch cổ Việt Nam để định nghĩa qui chế chính trị của một quốc gia láng giềng mà Việt Nam xem đó là đối tượng thù địch. Cũng nên nhớ rằng, tư liệu cổ Việt Nam thường khẳng định hoặc giải thích theo quan điểm của vua chúa Việt Nam nhằm đáp ứng cho mục tiêu chính trị hay quân sự của vua chúa này. Chính vì thế, tư liệu này không mang tính khách quan và có nhiều khiếm khuyết. Chẳng hạn sau ngày thất thủ Vijaya vào năm 1471, biên niên sử Ðại Việt không còn nói đến Champa suốt gần một thế kỷ. Và thư tịch cổ Trung Hoa cũng vậy. Quyển Minh-Che[11] có ghi nhận một sứ quán Trung Hoa ở xứ Champa vào năm 1478; một sự tấn phong cho hoàng tử vị T’chai Ya Ma Fou Ngan (Bố Trì Trì?) vào giữa năm 1478 và 1505; một sự tấn phong mới cho con của vị vua nói trên vào năm 1515; và một đại sứ của Champa đến Trung Hoa vào năm 1543. Ðó là những thông tin cuối cùng mà nguồn tư liệu Trung Hoa nói đến Champa.
Ðiều đáng ngạc nhiên ở đây đó là Lương Ninh viết lịch sử Champa, nhất là lịch sử sau năm 1471, nhưng tác giả gạt bỏ hoàn toàn tư liệu viết bằng tiếng Chăm liên quan đến vương quốc này. Có chăng tác giả không muốn đọc hay không biết đọc chữ Chăm? Ðây là một lối làm việc tắc trách của một nhà sử học.
Trong kho tàng văn chương Chăm, các bài kí sự viết bằng chữ Chăm như Ariya Po Cei Brei, Tuen Phaow, Po Ceng, Po Phaok, v.v. là một tư liệu lịch sử quan trọng liên quan đến sự kiện 33 năm sau cùng của vương quốc Champa 1802-1835 [12]. Tiếc rằng, tác giả Lương Ninh lại bỏ qua và không bao giờ nhắc đến. Những bài kí sự này có nội dung hoàn toàn khác biệt với quan điểm của vua chúa Việt Nam và không nhằm mục đích khẳng định tư kiến của quốc gia Champa, hoặc giải thích chính thể hợp pháp của triều đại Champa thời đó. Ðó không phải là những bản văn chính thức của triều đình Champa mà là những bài kí sự viết về các vị vua chúa của vương quốc này, về các cuộc nổi dậy chống lại triều đình Huế cũng như chống lại một số nhà lãnh đạo Champa của họ. Trong bài kí sự này, tác giả thường nói đến cuộc sống hàng ngày và sự thống khổ của dân chúng Champa thời đó. Họ là nhân chứng lịch sử kể lại những cốt truyện mà họ đã nghe, đã thấy với chính con mắt của mình [13]. Bao nhiêu thông tin từ văn bản cổ Champa có thể cho phép cho các nhà sử học Việt Nam kiểm chứng lại và bổ túc những tài liệu của mình. Nhưng tác giả Lương Ninh lại bỏ qua không đề cập. Ðiều này đủ cho thấy rằng, Luơng Ninh là phiến diện, không đủ tầm nhìn trên mọi góc độ của lịch sử vương quốc Champa.

Sai lầm về thể chế chính trị

Hết phủ nhận quan điểm Po Dharma về năm tháng cuối cùng của triều đại Champa (1832), tác giả Lương Ninh còn phê bình học giả nước ngoài về khái niệm Madala, thể chế liêng bang của Champa. Theo tác giả, Champa không thể là một quốc gia liên bang được nhưng ông ta không đưa ra một dữ kiện lịch sử nào để chứng minh. Trang 152, tác giả viết «với lí thuyết Mandala [có nghĩa là liên bang, nếu đem áp dụng ở đây, tôi chỉ đồng ý một nữa».
Sự sai lầm của tác giả Lương Ninh về thể chế chính trị Champa có một tác hại to lớn đến nền tảng cơ bản của lịch sử Champa. Cùng theo quan điểm với Lương Ninh, hai nhà viết lách Dohamide và Dorohiem [14] lặp đi lặp lại sự sai lầm này trong tác phẩm xuất bản vào năm 2004. Ngoài ra, Dohamide và Dorohiem tự chế biến một lý luận rồi gán cho L. Finot [15] là người đã đem ra kết luận: ‹‹vương quốc Champa hợp thành một cơ cấu quốc gia thống nhất chứ không phải là một chuỗi các tiểu vương quốc độc lập nhỏ bé››. Tiếc rằng L. Finot chỉ nói rằng triều đại Bhadravarman I (380-413) là vương triều duy nhất đã xây dựng thể chế chính trị Champa dựa theo hệ thống quốc gia thống nhất và trung ương tập quyền theo kiểu Ðại Việt và Trung Hoa. Tiếc rằng, thể chế này chỉ xảy ra ở một triều đại Bhadravarman trong vòng 33 năm, cho nên không thể nhân danh một triều đại này để kết luận cho toàn bộ một thể chế chính trị của lịch sử vương quốc Champa.
Ðiều mà chúng tôi xin mở ngoặc ở đây, L. Finot và E. M. Durand [16] là hai nhà khoa học Pháp đã nêu ra lý thuyết vào đầu thế kỷ thứ 20 cho rằng Champa không phải là một quốc gia tập quyền như thể chế chính trị Việt Nam. Nối gót L . Finot và E . M. Durand, các sử gia Pháp[17] tiếp tục chứng minh rằng Champa tập trung bốn tiểu vương quốc (chứ không phải là Tỉnh hay Ðạo) để thành lập một «quốc gia liên bang» (fédération) và đôi lúc cơn là một «vương quốc liên hiệp» (conféderation), tùy theo sự tiến trình lịch sử của vương quốc trong không gian và thời gian.
Panduranga ở miền nam là một tiểu vương quốc cung cấp cho nhà khoa học rất nhiều tin tức liên quan đến thể chế chính trị ở Champa thời đó. Nói đến Panduranga, hầu hết các sử gia chuyên về Champa mà chúng tôi đã nêu ở phần trên đều đưa ra một nhận định chung. Theo lời kết luận của các tác giả này, Panduranga không phải là đơn vị hành chánh của Champa tương đồng với Tỉnh hay Ðạo trong tổ chức hành chánh Việt Nam. Panduranga là một tiểu vương quốc có vua chúa riêng biệt, có thủ đô (Virapura), quân đội, hệ thống hành chánh, thuế má và biên niên sử riêng biệt. Tiểu vương quốc này sẵn sàng sống chung trong một biên giới chính trị của Champa, nhưng không phải vì thế mà họ chấp nhận mọi quyết định của vua Champa ở trung ương không phù hợp với quyền lợi của họ và nếu cần, họ xua quân chống lại triều đình trung ương hay họ tìm cách tách rời ra khỏi lãnh địa của Champa để thành lập một quốc gia riêng biệt.
Ðứng đầu của vương quốc liên bang Champa không phải là Patao [18] nhưng là Rajadiraja (vua của vua), thường do các vị vua của tiểu vương quốc tôn vinh. Nhưng đôi lúc ông ta cũng thường dựa trên oai quyền quân sự ở tiểu vương quốc mình để chiếm đoạt tôn hiệu Rajadiraja. Hệ thống tổ chức liên bang Champa thời cổ có rất nhiều điểm tương đồng với tổ chức liên bang Mã Lai hôm nay. Có chăng tác giả Lương Ninh không đọc đến lịch sử của dân tộc Mã Lai, cùng chung một gia đình ngôn ngữ và văn hóa Champa.

Một khi đã định nghĩa rằng Panduranga không phải là một Tỉnh hay Ðạo của Champa, nhưng là một tiểu vương quốc của Champa, các sử gia chuyên về Champa trong đó có Gs . P-B. Lafont và Po Dharma[19] đưa ra gần đây lời kết luận rằng Champa không phải là một quốc thống nhất trung ương tập quyền như thể chế ở Việt Nam hay Trung Hoa, nhưng là một quốc gia liên bang (fédération) và đôi lúc cơn gọi là liên bang quốc gia (confédération), vì Panduranga, đã mấy lần trong lịch sử, tự phong cho mình là quốc gia độc lập[20].

Sai lầm về thành phần dân tộc

Ngoài sự sai lầm về thể chế chính trị, tác giả Lương Ninh không tán thành quốc gia Champa là vương quốc đa sắc tộc. Trang 155, tác giả còn viết «nếu coi đó [Champa] là nhà nước liên minh đa sắc tộc thì đã không phản ánh đúng thực tế lịch sử».
Champa không phải là vương quốc của dân tộc Chăm như Lương Ninh hiểu lầm mà là một quốc gia đa sắc tộc. Nhiều nhà sử học, trong đó có B . Gay, Po Dharma là nhà nghiên cứu cuối cùng viết bài vào năm 1987-1988[21] để chứng minh rằng dân tộc Champa bao gồm tất cả sắc dân sống trong biên giới chính trị của Champa thời trước, trong đó có sắc dân Tây Nguyên như Jarai, Rađê, Koho, Cru, Raglai, v.v. và sắc dân Chăm sống ở miền duyên hải. Tất cả dân tộc Champa đều có quyền và nghĩa vụ như nhau. Ðây là một vài thí dụ để chứng minh cho lý thuyết họ. Năm 1151, hoàng tử Vamsaraja, anh rể của vua Jaya Harivarman I đóng đô ở Vijaya kêu gọi anh em Tây Nguyên mà bia ký gọi là Radé, Mada, v.v. vùng dậy chống lại tân vương này vì họ cho rằng Jaya Harivarman I là vua cướp ngôi. Trong những cuộc đấu tranh chống ngoại xâm từ thời chiến tranh với Mông Cổ vào năm 1283, vua chúa Champa thường chọn khu vực Tây Nguyên làm cứ điểm của mật khu. Các thành viên đấu tranh này không phải chỉ là dân tộc Chăm mà tập trung nhiều sắc dân Tây Nguyên. Chỉ cần đọc các cuộc vùng dậy của Tuan Phaow (1796), Katip Sumat (1833) và Ja Thak Wa (1834)[22], độc giả có thể trả lời cho quan điểm sai lầm của Lương Ninh về sắc dân Champa.
Ðiều mà chúng tôi muốn lưu ý ở đây đó là cụm từ Chăm không bao giờ xuất hiện trên bi đá. Nói đến nhân dân của vương quốc này, bi đó gọi họ là urang Champa (người Champa). Nói đến vua chúa vương quốc này, bia đá viết là Raja Champa (vua Champa). Nói đến đền tháp Champa, bia đá dùng từ kalan Champa (đền tháp Champa).
Nếu Lương Ninh cho rằng Champa là vương quốc của người Chăm, tại sao vua chúa của vương quốc này không dùng cụm từ Chăm để xác nhận nguồn gốc của họ trên bia đá. Nếu họ không gọi họ là Raja Chăm (vua Chăm) mà là Raja Champa (vua Champa), thì họ có một lý do chính đáng mà các nhà nghiên cứu cần tra cứu lại.
Champa là vương quốc đa chủng. Mỗi sắc dân có quyền và nghĩa vụ ngang nhau. Chính vì thế, vào những thế kỷ thứ 16 và 18, nhiều sử liệu còn chứng minh rằng Po Romé, người đứng ra thành lập một triều đại từ năm 1627-1796 [23] ở tiểu vương quốc Panduranga không phải là vua gốc Chăm nhưng là Churu. Thêm vào đó, tài liệu hoàng gia Panduranga viết vào năm 1702-1810 chỉ xem người Chăm là một thành phần của sắc dân ở tiểu vương quốc này. Hàng loạt văn kiện hoàng gia Panduranga còn cho biết là có nhiều người Raglai và Churu giữ một số quyền hành quan trọng trong triều đình thời đó và thường hay than phiên với vua chúa là một số binh lính người Chăm thường hay trốn tránh trách nhiệm. Năm 1834, nhà cách mạng Ja Thak Wa đã chọn một người Raglai lên làm vua Panduranga, một người Churu như một hoàng tử kế vị, và một người Chăm như vị chỉ huy trưởng quân đội chứng tỏ một lần nữa xứ sở Champa thật sự là một quốc gia đa dân tộc[24].
Một vài thí dị điển hình mà chúng tôi đã chứng minh ở phần trên cho thấy rằng quan điểm của Lương Ninh cho rằng Champa là một lãnh thổ chỉ có những người Chăm cư ngụ và được cai trị bởi những quan lại người Chăm là hoàn toàn sai lầm.

Một tác phẩm không có gì mới lạ

Trong tác phẩm này, Lương Ninh chỉ lặp đi lặp lại những tư liệu quá cũ, không chính xác, không có gì mới lạ mặc dù tác giả phê phán tác giả người Pháp viết về Champa là lỗi thời, cũ rích (tr. 1). Khi bàn về bi kí Champa vùng Phan Rang (tr. 37), Lương Ninh cho biết «trên đất Phan Rang có khoảng 10 minh văn». Thực ra, đây chỉ là số liệu bi kí cũ của người Pháp thống kê trên đất Phan Rang từ đầu thế kỉ XIX. Ngoài bi kí đã được người Pháp thống kê[25], những nhà nghiên cứu địa phương Ninh Thuận đã phát hiện nhiều bi kí mới [26], nhưng tác giả không cập nhật được thông tin khoa học, đó là điều đáng tiếc !
Thêm một điểm lỗi thời, lạc hậu nữa trong cuốn sách Lương Ninh là khi viết về dân số người Chăm. Mặc dù sách của Lương Ninh xuất bản vào năm 2004, nhưng tác giả dùng số liệu thống kê dân số người Chăm năm từ 1989 (sai lệch quá nhiều), trong khi đó tác giả quên đi tổng điều tra dân số của Việt Nam vào ngày 1/1/1999 liên quan đến dân số của người Chăm ở Việt Nam (133.000 người) đã được phổ biển rộng rãi trên các phương tiện thông tin đại chúng và các sách báo Việt Nam[27].
Cuốn sách của Lương Ninh còn chứa đựng một số lập luận mơ hồ. Trang 228, khi đề cập đến văn bản chữ Chăm, tác giả viết «Một số cơ quan nước ngoài vẫn cử người đi du lịch nhưng đi vào dân, thuê người dân tiếp tục tìm kiếm những bản thảo còn lại (nghe nói không phải là ít)». Viết sách khoa học mà tác giả Lương Ninh «chỉ nghe nói», không có bằng chứng để chứng minh cho quan điểm của mình là điều không thể chấp nhận được.
Trong tác phẩm này, tác giả có đề cập đến «Tôn giáo và tín ngưỡng của người Chăm từ 1471 đến nay» [28]. Ðây là một cơ hội tốt để tác giả Lương Ninh bổ sung thêm những phát hiện mới đã đăng tải trên các mạng sách khoa học Việt Nam liên quan đến tín ngưỡng và văn hóa người Chăm. Tiếc rằng tác giả không đóng góp gì về mới lạ về phần này, mà còn làm sai lệch dữ kiện lịch sử tôn giáo Champa.

Liên quan đến dữ kiện lịch sử, tư liệu khai quật khảo cổ học Việt Nam từ năm 1991 đến năm 2001, Lương Ninh có đưa ra một danh sách trong thư mục tham khảo của mình (tr. 346-347) nhưng tiếc rằng những tư liệu nghèo nàn này không chứng minh được cho quan điểm khoa học mà Luơng Ninh đã đặt ra trong cuốn sách. Thế thì tác phẩm Lịch sử vương quốc Champa của Lương Ninh không có gì mới, chỉ là một công trình sao chép lại những gì mà các nhà khoa học thế giới đã viết và xuất bản. Dù là sao chép lại nhưng Lương Ninh còn vấp phải bao lỗi lầm về nội dung bài biết bằng tiếng Anh hoặc Pháp mà Lương Ninh dịch ra tiếng Việt. Ví dụ khi viết về Hồi giáo Chăm (tr.193-197), tác giả không chỉ chép nguyên văn tư liệu mà còn copy cả ý tưởng của P. Y. Manguin[29] mà không có dẫn một chú thích. Ðiều đáng nói ở đây, đã copy rồi mà còn copy sai, tuỳ tiện bỏ cả chú thích tư liệu gốc của tác giả P. Y. Manguin.
Ở phần khác (tr. 239-305) tác giả Lương Ninh giới thiệu văn bi kí Chăm, nhưng tác giả cũng không cho biết nguồn tư liệu này phát xuất từ đâu, đăng trong sách, tạp chí nào. Sự khuyết diện nguồn tư liệu này đã đưa độc giả ngộ nhận rằng chính Lương Ninh là người dịch các bia kí Champa từ chữ Phạn và chữ Chăm gốc ra tiếng Việt mà thực ra bi kí Champa là do các tác giả người Pháp đã dịch và công bố rải rác trên BEFEO từ 1903-1933 và sau này tác giả R . C. Majumdar [30] đã tập hợp xuất bản thành sách. Tóm lại, tác giả Lương Ninh chỉ có công dịch thuật từ tiếng Pháp, Anh sang tiếng Việt. Qua hai ví dụ trên cho thấy thái độ khoa học của tác giả như thế nào đối với các bậc tiền bối của ông? Ðây là một thái độ hoàn toàn đi ngược lại với qui luật khoa học trên thế giới.

Một văn chương đế quốc

Một vấn đề khác đáng bàn ở đây đó là tư tưởng đế quốc của Lương Ninh liên quan Lịch sử Vương quốc Champa. Khi đọc sách này, độc giả có cảm tưởng rằng Lương Ninh không phải là nhà khoa học chân chính, vô minh. Vì khi viết sách Lịch sử Vương quốc Champa, tác giả thường hay bộc lộ tư tưởng của một dân tộc lớn (người Việt) tức là một dân tộc thắng trận để viết về dân tộc Champa, tức là dân tộc thua trận, mà ông xem họ chỉ là người man di, tất yếu phải bị mất nước và làm nô lệ. Cho nên khi viết về Champa, tác giả luôn tìm cái yếu kém, cái mâu thuẫn trong nội bộ của vương quốc này (tr. 219) mà không thấy được những nét đặc trưng riêng biệt, từ tổ chức chính trị, quân sự đến ý thức hệ chiến tranh và bang giao giữa các nước láng giềng, đã diễn ra trong tiến trình lịch sử của vương quốc Champa. Một thí dụ điển hình đó 2 triều đại Chế Bồng Nga và Po Romé mà các nhà sử gia vẫn gọi là «triều đại vàng son» của vương quốc này[31]. Ngược lại, Lương Ninh lại phủ nhận quan điểm trên để rồi kết luận rằng triều đại Chế Bồng Nga (1360-1390) chỉ là «tia nắng quái của buổi hoàng hôn» (tr. 107) và triều đại Po Romé (1625-1651) «là một ánh sáng nhưng là một ánh sáng thấy được trong buổi chiều tà» (tr. 214). Kết luận với lời văn châm biếm và mĩa mai này đã cho độc giả thấy rằng tác phẩm Lịch sử Vương quốc Champa của Lương Ninh chỉ là công cụ để bào chữa tư tưởng đế quốc của tác giả thì đúng hơn.
Khi viết về văn hoá Chăm, ông ta còn có giọng mĩa mai cho rằng «dân tộc này cũng thích suy tư». Cũng nên nhắc lại rằng, dân tộc Chăm không những «thích suy tư» mà còn phải suy tư, trăn trở rất nhiều về thân phận vong quốc của mình, mất tự do về sự bảo tồn và sáng tạo nền văn hoá của chính họ trước sức ép của cộng đồng người Kinh càng ngày càng tăng trưởng gấp bội.
Tác giả Lương Ninh còn cho rằng văn hoá Chăm chỉ là tàn dư của văn hóa Việt: «với những chiếc áo dài mang rõ nét ảnh hưởng của chiếc áo dài Việt (…)» (tr. 222). Ðây là lối lập luận phi khoa học. Áo dài Chăm có cùng nguồn gốc với áo dài Mã Lai mang tên là Baju Kurung, không liên hệ gì với áo dài Việt Nam cả. Ðúng ra, Lương Ninh phải nói dân tộc Việt đã chịu ảnh hưởng nặng nề văn hóa của dân tộc Champa thì đúng hơn. Một bằng chứng cụ thể đó là người Việt ảnh hưởng Champa về tục thờ bà Thánh Mẫu (Thiên Y Ana) ở Huế và Nha Trang[32]; Nhạc Việt ảnh hưởng nhạc Champa dưới thời Lý Thánh Tông. Người Việt còn tiếp thu ở người Champa kĩ thuật đê điều, dẫn thủy nhập điền, giống luá Chiêm, nón lá [33], tục thờ cá ông, kĩ thuật đi biển, kỹ nghệ làm ghe thuyền[34]v.v. Ngược lại, dân tộc Champa, dù là kẻ thất bại, nhưng chỉ tiếp thu từ người Kinh, một dân tộc chiến thắng, một vài nét văn hóa như hoa văn chạm trổ trên gỗ của vách tường hay trên ngôi đình vừa mới xây cất gần đây.
Trong tác phẩm Lịch sử vương quốc Champa, tác giả Luơng Ninh còn có một chuyện nực cuời trong lí luận. Một lí luận duy nhất của tác giả để lí giải chiến tranh giữa Ðại Việt và Champa trong suốt 352 trang sách chỉ có một nguyên do duy nhất là vì vương quốc này thường hay cướp phá và không nộp cống cho nên đại Việt đem quân đánh (tr. 81, 82, 85 và187…). Ngược lại khi Champa xuất quân tấn công Ðại Việt nhằm đòi lại đất đai bị chiếm đóng vào năm 1069, 1306, 1471, 1611 và 1653, Lương Ninh cho rằng Champa đem quân cướp phá (tr. 113, 220và 217, v.v.).

Sai lầm về ý thức hệ chiến tranh và qui chế triều cống

Nói đến triều cống, tác giả Lương Ninh ít ra cũng nên xác định một cách chính xác thế nào là qui chế triều cống của Ðại Việt đối với nước láng giềng trước khi áp dụng cụm từ này trong bài viết của mình. Ai cũng biết, Ðại Việt chịu ảnh hưởng nền văn minh Trung Hoa luôn luôn xem các nước khác trên thế giới này là chư hầu của mình, tức là phải có nghĩa vụ triều cống cho mình. Ðây là một tư tưởng chủ nghĩa đế quốc mà Ðại Việt là quốc gia duy nhất trong khu vực Ðông Nam Á thừơng hay áp dụng.
Ðối với Champa, một vương quốc chịu ảnh hưởng nền văn minh Ấn Ðộ giáo, họ không bao giờ chấp nhận triều cống bất cứ ai, nhất là nước Ðại Việt mà họ gọi là Nagara Yavana (hôm nay gọi là Nagar Yuen), tức là quốc gia của những người ngoại lai. Ngược lại, vương quốc Champa luôn luôn tìm cách phát triển mối quan hệ ngoại giao với các quốc gia láng giềng qua các món quà thân hữu do các phái bộ ngoại giao của họ mang đến tặng. Tiếc rằng, mỗi lần Champa mang quà thân hữu sang Thăng Long, triều đình Ðại Việt lại ghi trong biên niên sử của mình là vật triều cống của Champa. Ngay cả món quà mà các nước Thai Lan, Tây Ban Nha, Pháp, v.v. gởi đến Ðại Việt, biên niên sử Việt Nam vẫn rêu rao là vật triều cống họ. Chỉ cần đọc tác phẩm Quốc Triều Chánh Biên[35] dưới thời vua Gia Long, độc giả sẽ thấy một danh sách dài của các nước mà vua chúa Việt Nam gọi là chư hầu của họ trong đó có cả Thái Lan và Pháp.
Ðiều cần nhấn mạnh ở đây, triều cống tức là qui chế dâng lễ vật có định kỳ rõ rệt mà các quốc gia nhỏ bé hay thua trận phải dâng hiến cho quốc gia hùng mạnh để bày tỏ sự thần phục của mình. Một khi đã triều cống, quốc gia chư hầu không bao giờ dám vùng dậy chống lại quốc gia hùng mạnh đó. Ðối với Champa, qui chế triều cống cho Ðại Việt chỉ là một cốt truyện do Ðại Việt bịa đặt nhằm tôn vinh oai quyền các nhà lãnh đạo của mình thì đúng hơn. Vì không lần nào sử liệu Champa nói đến vấn đề triều cống nước láng giềng. Một số điều rất là mâu thuẫn mà người ta đã nhận thấy đó là Champa thường hay xua quân tấn công Ðại Việt sau vài tháng mà họ mang quà sang “triều cống”.
Một thí dụ điển hình mà chúng tôi đưa để chứng minh qui luật lu mờ trong qui chế triều cống này, đó là trong vòng 135 năm (1059-1194), biên niên sử Ðại Việt có ghi lại 46 lần triều cống của Champa. Tiếc rằng những niên đại triều cống không được qui định rõ rệt và các món quà hoàn toàn có giá trị khác nhau. Một khi tổng kết lại danh sách món quà triều cống mà biên niên sử đưa ra, chúng ta thấy rằng trong khoảng thời gian 135 năm đó, Champa chỉ ”triều cống” cho Ðại Việt năm món quà có giá trị đó là bốn con voi trắng và một con ngựa trắng. Ðối với Champa, đây chỉ là món quà quá nhỏ nhoi và bất thường mà vương quốc này thường mang sang Ðại Việt trong những lần viếng thăm của phái bộ Champa chứ không phải là lễ vật ”triều cống” như tác giả Lương Ninh hiểu lầm. Sau năm 1692, tức là thời kỳ mà Panduranga-Champa bị đặt dưới quyền đô hộ của nhà Nguyễn, qui chế triều cống bắt đầu rõ hơn, nhưng định kỳ của triều cống này vẫn còn lu mờ[36].
Dù các nhà sử học Việt Nam có biện minh như thế nào đi nữa về hành động xâm lược Champa, nhưng họ không thể che dấu được chính sách đế quốc của Ðại Việt đối với Champa mà biên niên sử Việt Nam là nhân chứng lịch sử. Mặc dù Champa đã triều cống rồi nhưng Ðại Việt vẫn xuất quân tấn công Champa. Căn cứ vào biên niên sử và tư liệu Ðại Việt mà Lương Ninh đã ghi ra «trong 2 năm 1830-1831, quan hệ ngoại giao diễn ra nhộn nhịp (…) Champa cử sứ thần sang triều cống. Tất nhiên nhà Nguyễn không bằng lòng như thế, mà cần xúc tiến việc chinh phục hẳn Champa(tr. 97). Thư tịch cổ này còn nhấn mạnh thêm «từ chúa Nguyễn đến Tây Sơn… việc mở đất và giữ yên lãnh thổ (…) là qui luật phát triển, cũng là lí tưởng và mơ ước của mọi người dân (…) là lí tưởng thiêng liêng mà mọi người dân [Việt] phấn đấu thực hiện» (tr. 225). Chỉ cần đọc qua bài viết của Nguyễn Gia Kiểng, độc giả có thể hình dung được đâu là thái độ đế quốc của các nhà lãnh đạo ở Việt Nam: «trong lịch sử Việt Nam, mỗi khi giải quyết những sự bất đồng thường chủ trương đánh hơn cầu hòa, dù đánh là ngu xuẩn»[37]. Từ những dẫn chứng nêu trên đã hiện ra rõ bản chất các giai cấp lãnh đạo Việt Nam thời cổ rất là dã man, hiếu chiến đối với láng giềng Champa ở phía Nam. Vì rằng, chính sách xâm lược, cướp đất đai, giết hại dân tộc khác được giai cấp lãnh đạo Việt Nam xem «là qui luật phát triển, cũng là lí tưởng thiêng liêng, và mơ ước của mọi người dân [Việt] phải thực hiện». Vậy mà khi Ðại Việt tiến quân chinh phạt Chiêm Thành, nguyên do duy nhất mà các sử gia Việt Nam trong đó có tác giả Lương Ninh thường nêu ra là vì «Chiêm Thành cướp phá hoặc bỏ triều cống». Ðây là một lý luận hoàn toàn phi khoa học.
Từ những dữ kiện đã nêu ra ở phần trên, độc giả có cảm tưởng rằng các nhà sử học Việt Nam chỉ biết dựa vào chính sử của quốc gia này, hay nói một cách khác chính sử của một chính quyền đế quốc để xây dựng nội dung lịch sử của một quốc gia thua trận, gọi là Champa. Chúng tôi gọi đó là lịch sử một chiều.
Lịch sử là dữ kiện của sự thật đã trở thành di sản tinh thần của một dân tộc. Các sử gia không có lí gì để xuyên tạc nguyên do và luôn tạo dựng nên những luận điệu để biện hộ cho sự bành tướng và xâm lăng của Ðại Việt. Hôm nay, Ðại Việt và Champa là hai nhân tố chính để cấu thành lịch sử và quốc gia Việt Nam. Và trong thời đại bùng nổ thông tin khoa học như ngày nay, lại càng không thể lấy chính sử Việt Nam làm tư liệu tuyệt đối, với lối tư duy một chiều của nhà sử học Việt Nam để viết về Champa nữa.

*

Cuốn sách Lịch sử Vương quốc Champa của Lương Ninh không có gì mới, hoàn toàn copy và sử dụng lại tư liệu của các tác giả người Pháp, để rồi viết lại theo thiển ý của người Kinh nhằm xuyên tạc và làm phai nhạt đi lịch sử Champa. Học giả không có tinh thần khoa học. Khi viết sách, tác giả thường hay bộc lộ thái độ của một dân tộc đế quốc, bày tỏ tư tưởng của dân tộc lớn viết về dân tộc nhỏ. Vì vậy cuốn sách không mang một giá trị khoa học từ nội dung đến hình thức.

***

QUA NHỮNG NẺO ÐƯỜNG BÌNH THUẬN CỦA MƯỜNG GIANG

Sách Tác giả Xuất bản, Nhà Sách Tự Lực tại California-USA, Phát hành, năm 2003, 864 trang. Sách gồm 8 chương: Chương Một –Ba thế kỉ nối dài Chiêm Thành (tr. 7-52); Chương Hai –Chiêm thành thực chất và huyền thoại (tr. 101-203); Chương Ba –Từ Nguyễn Thất Thành đến trường Dục Thanh (tr. 212- 346); Chương Bốn – Bình Thuận qua 3 thế kỉ (tr. 382-449); Chương Năm –Qua những nẻo đường Bình Thuận (tr. 468-536); Chương Sáu –Phan Thiết trong tâm tư người ly xứ (tr. 552-660); Chương Bảy –Thăm lại đường xưa lối cũ Bình Thuận –Phan Thiết (tr. 687-784); Chương Tám –Bình Thuận, những tháng năm ly loạn (tr. 804-847); và phần cuối sách là Lời kết, Mục lục, Tư liệu kham khảo. Trong 8 chương trên của cuốn sách Mường Giang, chúng tôi chỉ đưa ra bình luận 2 chương (Chương Một và Chương Hai), tức là những chương có liên đến lịch sử, văn hoá và văn minh của Champa (Chiêm Thành), một lĩnh vực liên quan đến nghiên cứu của chúng tôi.
Ðây là sách có bìa in hình đẹp, trình bày trang nhã, chữ in nghiêng rõ ràng, thuận tiện cho người đọc.Văn phong của tác giả trình bày mạch lạc, cảm xúc dạt dào, tuôn chảy trong từng trang viết. Nội dung của cuốn sách toát lên tâm trạng của tác giả Mường Giang, một người yêu nước Việt Nam Cộng Hòa, yêu quê hương Bình Thuận qua những nẻo đường. Bằng kí sự, qua 864 trang viết, tác giả đã cố phác hoạ nên một bức chân dung của mãnh đất Bình Thuận: từ đền tháp Champa (Chiêm Thành) đến chùa Phật, Ðình làng của người Kinh ở đồng bằng, ven biển, đến đảo Phú Quốc xa xôi; từ con người dân Champa bản địa của xứ Bình Thuận đương đầu với cuộc Nam tiến người Kinh đến những chiến sĩ oan hồn của những đứa con đất Việt tàn sát lẫn nhau trong 30 năm nội chiến Bắc-Nam (1945-1975) v.v. Tất cả những hình ảnh, những sự kiện lịch sử đó được tác giả đưa vào cuốn sách như một sự “ôn cố tri ân”. Tuy nhiên, do cuốn sách có nội dung rộng lớn, lại được viết theo dạng kí sự của một nhà viết lách, không phải là nhà khoa học chuyên nghiệp nên cuốn sách đã phạm nhiều lỗi sai lầm về sự kiện lịch sử, tư liệu, cũng những quan điểm khi nhận định vấn đề.

Sai lầm về sự kiện lịch sử

Mở đầu chương I, viết về Chiêm Thành, tác giả Mường Giang không cần dẫn chứng, tư liệu trích dẫn từ đâu, dựa trên cơ sở tư liệu nào mà tác giả dõng dạc tuyên bố như đinh đóng cột rằng là: «Trên danh nghĩa từ năm 1693, Ðại Việt chánh thức là chủ nhân ông [sic] toàn cõi vương quốc Chiêm Thành nói chung và tại Pânduranga, tức là Thuận trấn hay tỉnh Bình Thuận ngày nay» (tr. 2). Và sự kiện này được tác giả lặp lại nhiều lần một cách quả quyết ở các tr. 16 và tr. 106. Ðây là vấn đề sai lầm về sự kiện lịch sử Champa giống như tư tưởng sai lầm của Lương Ninh mà chúng tôi đã phân tích và trình bày ở trên.

Sai lầm về lãnh thổ và thành phần dân tộc Champa

Khi nói đến vùng đất Tây Nguyên và các thành phần tộc Champa, tác giả Muờng Giang luôn phủ nhận Tây Nguyên là vùng đất thuộc Champa và các dân tộc Tây nguyên là các dân tộc bị cai trị bởi người Chăm (tr. 105, 108). Tác giả viết «Trong suốt thời gian chiến tranh giai dẳng giữa Việt-Chiêm, Phù Nam- Chân Lạp, các bộ tộc ở Cao Nguyên Trung Phần cũng bị hoạ lây từ chiến nạn của người Chàm» (tr. 105). Và «cho tới năm 1471 vua Lê Thánh Tông mới giải phóng hoàn toàn ách đô hộ của Chiêm Thành cho các bộ tộc» (tr. 106, 193 và 194). Ðây là một quan điểm sai lầm về lãnh thổ và thành phần dân tộc Champa mà chúng tôi cũng đã phê bình Lương Ninh ở phần trên.

Sai lầm về tư liệu

Cũng như Lương Ninh, khi nghiên cứu Champa tác giả Mường Giang chỉ sử dụng và tin tưởng duy nhất một nguồn thư tịch Việt Nam. Và cho rằng «…người Chiêm không có tác phẩm Lịch sử» (tr. 2,107). Nên nhớ rằng, hiện nay người Chiêm (Champa) vẫn còn lưu giữ những tác phẩm lịch sử. Những tác phẩm lịch sử Champa khác hẳn tư liệu cổ Việt Nam mà chúng tôi đã trình bày cụ thể ở bài phê bình Lương Ninh. Ở đây cũng cần nói thêm với tác giả Mường Giang rằng những văn bản chữ Chăm mà hiện nay họ còn lưu giữ một số là những bài ký lục có nội dung liên quan đến những biến cố lịch sử, chính trị của Champa mà người viết đã biết được hoặc thấy được với chính con mắt của mình (Po Dharma, 1987, tr. 183-184). Do đó những văn bản này chính là những cuốn sách sử Champa mang tính khách quan, chứa nhiều thông tin có thể cho phép cho các nhà sử học Việt Nam kiểm chứng lại và bổ túc những tài liệu lịch sử của mình. Ðó là nguồn tư liệu lịch sử quý giá còn sót lại mà hiện nay người Chăm vẫn còn lưu giữ sau những trận tàn phá, huỷ diệt làng mạc Chăm, với phương châm «đốt sách, phá sạch, giết sạch» của quân xâm lăng Ðại Việt, chứ không phải như tác giả Mường Giang viết «…người Chàm không lưu lại các tác phẩm lịch sử…». Ðến đây, độc giả rất ngạc nhiên cho Mường Giang, viết lịch sử Champa mà tác giả chỉ đọc một vài tư liệu từ phía người Việt. Thậm chí tác giả chưa đọc hết sách sử Việt, chứ đừng có nói đến đọc lịch sử Champa. Cho nên tác giả rất dễ bị sai lầm, phiến diện, một chiều khi nhận định vấn đề.

Sự ngụy biện, mâu thuẫn và khập khiễng trong văn chương đế quốc

Ngụy biện cho hành động xâm lược

Tác giả viết rằng nguyên nhân Nam Tiến của người Việt và nguyên nhân người Chăm mất nước như sau.
-Người Việt Nam Tiến là do «Người Chàm suy yếu, không kiểm soát hết vùng biển và hải đảo xa xôi » (tr. 10)
-«Ngoài ra cái thời mà người Chàm cứ bỏ đất hoang, để dân Việt tới khai phá gầy dựng, rồi họ trở lại tấn công đoạt lại hay để kiếm lương thực và chiến lợi phẩm, cũng đã cáo chung» (tr. 114).
-«Nhìn chung đất đai lãnh thổ Chiêm Thành từ Quảng Bình chạy vào tới Bình Tuy (…) nhưng “rất tiếc” phần lớn vùng đất này bị bỏ hoang». Ðoạn văn như thế này được lặp lại nhiều lần có chủ ý ở các tr. 123, 124 để tác giả muốn nói một ý là: Ðất đai Champa còn bỏ hoang thì người Việt cứ việc vào chiếm để ở. (Lưu ý từ “rất tiếc” của tác giả Mường Giang trong câu văn trên giống như «kẻ cướp tiếc của người giàu»).
-«Ðại Việt là nạn nhân nhiều lần vì bản chất hiếu chiến của người Chàm» (tr. 113).
-Chiêm thành mất nước là do nội bộ mâu thuẫn, nhân dân bị sưu cao, thuế nặng, phục dịch, xây dựng đền đài (tr. 112, 113 và 114).
-«Tóm lại Chiêm thành mất nước là do họ tự đạo diễn. Cuộc Nam tiến của Ðại Việt chẳng qua cũng chỉ là một ngẫu cảm trùng hợp» (tr. 115-116)

Trong tất cả những nguyên do mà tác giả nêu trên để lí giải về cuộc Nam Tiến của người Việt và nguyên nhân mất nước của người Chăm thì độc giả thấy không có một nguyên nhân nào do phía người Việt gây nên.Tất cả đổ lỗi cho Champa. Ở đây không cần phân tích, chứng minh độc giả cũng dễ dàng nhận thấy rằng đây là kiểu lí luận một chiều mang tính thù địch nhằm nguỵ biện một cách thô thiển cho hành động xâm lược của người Việt.

Ngụy biện cho hành vi dã man của triều đình Việt Nam

Ðể ngụy biện cho hành động dã man tàn sát người Chăm của triều đình Việt Nam, ở trang 114 tác giả Mường Giang nói rằng«Qua dòng lịch sử nước nhà [Việt Nam], hoặc chính do người Việt ghi chép lại, hay từ các sử gia ngoại quốc, hoàn toàn không thấy nói đến sự tàn ác dã man của quân Việt đối với tù binh hay dân chiến nạn như người Chàm». Ðây là văn chương lừa bịp độc giả bình dân cho hành vi dã man của người Việt. Vì rằng, chính sử Việt Nam còn ghi lại rành rành tội ác này.
-«Mùa hạ, tháng 4, nguyên soái (Nguyễn) Lí Thường Kiệt bắt được Ðệ Cũ ở biên giới Chân Lạp. Mùa Hạ, tháng 5,vua đãi yến quần thần tại điện vua Chiêm Thành (…). Vua sai kiểm kê tất cả các nhà trong và ngoài thành, cả thảy hơn 2.560 khu, đều sai giết và đốt hết».[38]
-«Ðại Hành Hoàng Ðế. Kỷ Sửu Năm Hưng Thống thứ 1 (989) …Vua đem quân đến đánh Châu Hoan, Châu Ái, đuổi bắt được Tiến Lộc, giết người [Chiêm] hai châu không biết bao nhiêu mà kể».[39]
-Năm 1040-1044, cuộc chiến Champa-Ðại Việt diễn ra đẫm máu, 30 ngàn người Champa bị chặt đầu, vợ vua Champa nhảy xuống biển tự vận bởi sự hoang dâm của vua Việt, một số binh lính Champa đem ra bắc làm tù binh.[40]
-Năm Tân Mão, năm thứ 2 (1471). Ðại Việt tiến đánh Champa, thành Vijaya (Bình Ðịnh) bị thất thủ, vua Champa Trà Toàn bị bắt. Ðại Việt ra lệnh chém đầu vua và 60 ngàn người Champa vô tội. Ðây là hành động giết người dã man nhất chưa từng xảy ra trong Lịch sử Ðông Nam Á đã được chính sử Việt Nam ghi chép và đã được trích lại trong nhiều cuốn sách nước ngoài viết về Champa.[41]
Tội ác man rợ của triều đình Việt Nam đối với người Champa không chỉ diễn ra ở thời trung cổ mà còn kéo dài đến thời hiện đại. Ðại Nam Thực Lục Chánh Biên viết vào năm 1834, vua Minh Mệnh ra lệnh tử hình tất cả những chiến sĩ người Champa nổi loạn chống triều đình Huế, chặt tay họ ra thành từng khúc và lấy ruột gan của họ treo trên cành cây để cho dân tộc Champa phải khiếp sợ [42]. Ðó là những bằng chứng, là những trang tư liệu đầy rẫy tội ác man rợ của vua chúa Việt Nam và thấm đẫm đầy máu và nước mắt đối với dân tộc Champa mà tác giả Mường Giang nên tìm đọc.

Lập luận mâu thuẫn khi nhận diện về văn hoá

Vì có tư tưởng dân tộc lớn, luôn xem mình là văn minh, tinh khiết, chính thống, không chấp nhận bị lai căng văn hoá, mang dòng máu Chăm, tác giả Mường Giang đã phê phán nhiều học giả đã viết về sự ảnh hưởng văn hoá Chàm -Việt. Tác giả cho rằng «nhiều người viết vội vàng kết luận, dân Việt bị người Chiêm đồng hoá ngược trên lãnh vực văn hoá và tôn giáo, qua hình thức hát xướng, bùa ngải và tập tục thờ Cá Ông» (tr. 2).
Nêu vấn đề để phủ nhận quan điểm của người khác như trên, nhưng tác giả không tìm được những cứ liệu để bảo vệ quan điểm của mình. Qua một hồi nói vòng vo ngụy biện vì tinh thần tự ái dân tộc lớn, tác giả không cách nào chối cãi được sự thật như là một tất yếu lịch sử, để rồi đến trang 12-13, tác giả đột ngột viết«Nhưng lịch sử vẫn còn nhiều bất ngờ không giải thích được, giống như ở Trung Hoa, chính những kẻ chiến thắng Khiết Ðan, Hung Nô, Mông Cổ (…) lại bị người Hán đồng hoá ngược lại trên đất mình. Lịch sử đã cũng đã xảy ra ở Việt Nam, trong việc vua chuá thời Lí, Trần thờ cúng vị nữ thần Chiêm Thành là Thiên Y(…). Ngày nay vẫn còn nhiều di tích Chăm (…) như bến Lâm Ấp ở Hồ Tây, đồng Lâm Ấp ở Xuân Ðình, Hà Nội (…) hay chùa Bà Ðanh tại Thăng Long (…). Từ nữ thần Thiên Y Ana (…) tới các thần linh (…) Nam Hải Ðại Tướng Quân (Cá Ông) (…) của người Chăm được người Việt thờ phụng» (tr. 12, 13).
Và cuối cùng tác giả tự chấp nhận sự đồng hoá của người Chàm.«Lưu dân Ðàng Ngoài vào khai hoang và lập nghiệp tại Bình Thuận, ở trên bờ hay nơi hải đảo, tận trong huyết quản của họ đã có ảnh hưởng từ những thần linh cổ nơi bản địa, cho nên sự tiếp thu nhanh chóng các thần linh mới nhưng mà cũ, nơi đất Chàm là một sự tự nhiên khó tránh khỏi» (tr.13) .
Ở đây cũng cần nhấn mạnh rằng người Việt bị ảnh hưởng người Chăm không chỉ trên lĩnh vực tín ngưỡng như tác giả nêu mà còn diễn ra trong nhiều lĩnh vực khác trong cuộc sống như: kĩ thuật đóng ghe thuyền (ghe bầu), làm nước mắm; kĩ thuật làm ruộng nước, đê điều, giống lúa Chiêm mùa; âm nhạc cung đình thời Lí-Trần, thời Nguyễn có hò Huế, nhạc ngũ cung v.v. Ngược lại người Chăm chỉ tiếp thu văn hoá Việt trong thời gian sau này do áp lực đồng hoá từ thời Minh Mệnh thứ 17 (1837). Vua Minh Mạng xuống chiếu bắt người Chăm phải thay đổi họ tên theo kiểu Việt (họ Châu, Quảng, Ðắc, Sử, Lưu)[43]; mặc áo dài khăn đóng người Việt; làm lễ tang, lễ hội Chăm phải mang cờ âm dương, ngũ hành, bát quái của người Việt vay mượn từ Trung Hoa[44]; và một số kiến trúc đình làng Chăm sau nay cũng ảnh hưởng kiến trúc đình làng Việt[45] v.v.

Lí luận độc quyền

Theo tác giả Chiêm Thành mất nước là do “luật nhân quả” của nhà Phật. Tác giả viết «Nói theo kinh Phật, thì tất cả đều là nhân quả, thiện ác nhãn tiền, người Chàm lúc nào cũng nuôi hận thù trong tâm (…) tấn công hết nước này đến nước khác và ngược lại họ cũng phải bị nạn nhân trả thù (…)» (tr. 113). Nhưng khi đến Lê Khắc Quyến, Sư Thích Nhất Hạnh sử dụng “luật nhân quả” của nhà Phật để nhận định về chiến tranh 30 năm Nam-Bắc Việt Nam là do «dân tộc Việt giết hại quá nhiều người Chàm, vì Nam Tiến mà VN [Việt Nam] phải chịu nghiệp chướng luân hồi trong suốt thế kỉ XX» thì tác giả Mường Giang lại chữi Lê Khắc Quyến là tên phản tặc và Sư Nhất Hạnh là gã ác tăng bán Kinh nhà Phật (tr. 188, 189).
Vấn đề này cho thấy rằng, tác giả Mường Giang không có tư duy lí luận logic, nhất quán. Tác giả muốn độc quyền về trí thức, để tự mình muốn nói gì thì nói, còn người khác thì không quyền được nói. Chỉ có tác giả mới được sử dụng “luật nhân quả”để phán xét, còn người khác thì không nên. Ðây không phải là một kiểu lí luận khoa học của một nhà nghiên cứu mà là văn chương của người viết lách muốn chữi ai thì cứ chữi.

Một vấn đề lí luận độc quyền vô lí nữa trong cuốn sách của Mường Giang mà độc giả dễ nhận thấy tác giả tự cho mình là một người rất yêu nước Việt Nam Cộng Hoà và căm thù giặc Cộng Sản nhưng tác giả lại cấm người Chăm không được quyền yêu nước Champa và căm thù quân xâm lược người Việt.
Ở đây cần nhấn mạnh rằng, tác giả Mừơng Giang rất yêu nước, đặc biệt là yêu nước Việt Nam Cộng Hoà. Tác giả nối tiếc căm hận «trước nổi tan nhà nhục nước và ách nô lệ của Cộng Sản…»(tr. 189). Thật ra nước Việt Nam có mất đâu, vẫn còn đó một giang sơn do người Việt làm chủ mặc dù họ là Cộng Sản, cớ chi mà tác giả lại khóc, nối tiếc cho đất nước Việt Nam. Tác giả viết: «…chẳng còn giọt nước mắt muộn màng, để khóc…» (tr. 346, 378). Vấn chi nước Việt Nam bị người Tàu, người Mỹ, hoặc người Chăm xâm chiếm thì tác giả liệu làm sao?
Nhưng đối với người Chăm, một giang sơn rộng lớn bị biến mất, một dân tộc đã bị nạn diệt chủng kinh hoàng hoàng chưa từng thấy trong Lịch sử Ðông Nam Á và hiện nay đang chịu sức ép đồng hoá mãnh liệt của người Việt từ nhiều phía. Vậy thì làm sao mà người Chăm có thể quên được đất nước, tổ quốc của họ. Nhân danh là con người, họ cũng có quyền sống, quyền đau đơn, tuổi hờn, và căm thù giặc như tác giả Mường Giang và những dân tộc vong thân khác trên thế giới. Cớ sao tác giả lại phê phán Chế Linh hát bài Hận Ðồ Bàn; phê phán một số thiểu số Chăm còn mang hận thù người Việt (tr. 115) và phê phán Ðắc Văn Kiết «lên án người Việt là dã man, cướp nước»(tr. 189). Lí luận kiểu tác giả Mường Giang đã cho độc giả hiểu rằng, chỉ có người Kinh mới biết yêu nước, căm thù giặc, còn các dân tộc khác thì không biết yêu nước, chỉ biết làm nô lệ.

Hiện tượng Chế Linh và Ðắc Văn Kiết.

Có dịp nghe ca sĩ Chế Linh gốc Chăm hát bài Hận Ðồ Bàn tác giả Mường Giang đưa ra kết luận rằng «từ đó mới thấy đến bây giờ, mà sự hận thù giữa hai dân tộc Chiêm-Việt, vẫn còn ấm ức nơi hồn của một thiểu số, vì chính những người này không biết tại sao mình phải suy tàn. Tóm lại Chiêm Thành mất nước là họ họ tự đạo diễn» (tr. 115).
Lời kết luận của tác giả Mường Giang về ca sĩ Chế Linh sẽ cho độc giả thấy rằng, tác giả Mường Giang có tư tưởng hận thù dân tộc không hơn không kém. Cho rằng, ca sĩ Chế Linh hát bài Hận Ðồ Bàn chỉ kêu gợi sự hận thù dân tộc là một lí luận khôi hài. Ðúng ra Mường Giang phải nói rằng người đứng ra kêu gọi sự hận thù Chiêm-Việt phải là nhạc sĩ Xuân Tiên gốc Việt. Vì nhạc sĩ Xuân Tiên là người sáng tác ra bài Hận Ðồ Bàn còn Chế Linh chỉ hát lại bài Hận Ðồ Bàn của nhạc sĩ Xuân Tiên mà không thêm bớt một lời nào. Ðúng ra tác giả Mường Giang phải kết tội nhạc sĩ Xuân Tiên, vì nhạc sĩ Xuân Tiên là thủ phạm chính (người sáng tác) kêu gọi hận thù dân tộc nhưng tác giả lại đơn phương kết tội Chế Linh. Ðến đây độc giả đã thấy rõ cùng một việc làm, cùng một hành động diễn ra có hai người tham gia, nhưng một người Chăm như Chế Linh là có tội, còn nhạc sĩ Xuân Tiên, người Việt nên luôn luôn vô tội. Thế thì sự tự do, bình đẳng, bác ái của người Việt ở đâu? Hiện tượng này không chỉ gặp ở tư duy kì thị dân tộc của Mường Giang mà còn xảy ra hàng ngày trên đất nước Việt Nam ngày nay về tội phân biệt, đối xử không bình đẳng của người Việt (Kinh) đối với các dân tộc thiểu số.

Từ nội dung của bài hát Hận Ðồ Bàn tác giả Mường Giang tự gán cho dân tộc Champa là «không biết tại sao mà mình phải suy tàn» (tr. 115). Vì luôn mang tư tưởng tự cao, tự đại là Ðại Việt văn minh cho nên Mường Giang cứ nghĩ là dân tộc Chăm là man di mọi rợ «không biết tại sao mình phải suy tàn» mà Mường Giang đã quên đi một điều quan trọng đó là mỗi người Chăm, họ có ý thức rất cao về văn hoá và lịch sử của họ.Từ khi sinh ra khỏi lòng mẹ đến trưởng thành, họ đã từng nghe những câu hát ru, những bài cúng tế, những bài thánh ca hát về lịch sử, về những vị anh hùng của họ trong mỗi dịp lễ hội hàng năm, cho nên ít nhiều họ đã biết nguyên nhân «tại sao mình phải suy tàn». Và những người này luôn ý thức rất rõ rằng vuơng quốc Champa suy tàn là do sự xâm lăng của Ðại Việt. Ðối với người Chăm, dải đất miền trung từ Ðèo Ngang cho đến Bình Thuận ngày nay là “lãnh thổ vĩnh hằng” trong thế giới tâm linh của họ và chỉ là “lãnh thổ tạm thời” của Việt Nam. Không biết tại sao tác giả Mường Giang đã viết về lễ hội Champa trong sách rồi (tr. 175-190) mà lại không biết vấn đề này (?). Ðúng là tác giả Mường Giang chỉ “cưỡi ngựa xem hoa” nhưng lại vội vàng kết luận là người Chăm «không biết nguyên nhân tại sao mà họ suy tàn». Có chăng Mường Giang mới là người duy nhất không biết tại sao người Chăm suy tàn.
Nhân vật thứ hai mà Mường Giang đưa ra làm nhân chứng để phân tích nhằm kết án cho người Chăm là có bản chất hận thù, đó là Java Pak Krong, tức là Ðắc Văn Kiết, một chiến hữu đã từng một thời cùng Mường Giang đứng chung một chiến hào để chống Cộng Sản, nay là sáng lập viên tập san Vijaya-Champa tại Hoa Kỳ. Theo tác giả Mường Giang, nếu người Chăm còn ngộ nhận về nguyên nhân tại sao Champa bị tiêu diệt, «chẳng qua cũng vì cảm xúc nhất thời qua sự mất mát, để rồi biến thành thù hận» như Java Pak Krong (Ðắc Văn Kiết) đã viết trong cuốn đặc san Xuân Bình Thuận, Canh Thìn 2000 với chủ đề «Vài nét sơ lược về vương quốc Chiêm Thành».
Ðọc lại bài «Vài nét sơ lược về vương quốc Chiêm Thành» (tr. 118-138) của Java Pak Krong (Ðắc Văn Kiết) như đã nêu trên không thấy có đoạn nào, hàng nào, nội dung nào như tác giả Mường Giang chỉ ra là Java Pak Krong (Ðắc Văn Kiết) «một người Chăm Bình Thuận, phỉ báng và chà đạp cả dân tộc VN [Việt Nam] là cướp nước» (tr. 189). Có chăng Java Pak Krong (Ðắc Văn Kiết) chỉ tóm tắt sơ lược lịch sử Champa một cách trung thực trong suốt 8 thế kỉ chiến tranh tương tàn giữa Chiêm Thành và Ðại Việt. Cuối bài, tác giả Java Pak Krong (Ðắc Văn Kiết) viết như một lời van xin dân tộc Việt là làm sao để «niềm tin tôn giáo, phong tục tập quán, ngôn ngữ, chữ viết Champa (…) vẫn được trân quý, gìn giữ và tồn tại trong (…) tính văn hoá và đa dạng của Việt Nam» (tr. 136). Và cuối cùng tác giả Java Pak Krong (Ðắc Văn Kiết) kêu gọi anh em Chiêm Việt «đừng biến xúc cảm thành sầu hận và sầu hận chỉ là buồn thảm không cần thiết cho cuộc sống một khiếp người» (tr. 136). Lời kết luận của bài viết Java Pak Krong (Ðắc Văn Kiết) mang đậm tính nhân văn, thắm tình đoàn kết, hữu nghị Chiêm-Việt đáng trân trọng. Thế thì, đâu là minh chứng cụ thể mà Mường Giang đưa ra để nói rằng Java Pak Krong (Ðắc Văn Kiết) «một người Chăm Bình Thuận, phỉ báng và chà đạp cả dân tộc VN [Việt Nam] là cướp nước» (tr. 189). Ðây là sự bịa đặt, chụp mũ trắng trợn, mang hiềm thù cá nhân, dân tộc một cách vô cớ của tác giả Mường Giang.

Qua hiện tượng Chế Linh và Ðắc Văn Kiết, độc giả thế giới hiểu rằng một dân tộc vong quốc như người Chăm mặc dù chưa làm gì tổn hại đến dân tộc Việt nhưng đã bị quy chụp, kết án một cách vô cớ. Chế Linh chỉ biết vô tư ca hát và Java Pak Krong (Ðắc Văn Kiết), một nhà viết lách chỉ viết lại trung thực lịch sử của dân tộc mình nhưng cũng bị kết tội là kẻ phản bội, phỉ báng và chà đạp dân tộc Việt [46]. Ðiều này đã đưa độc giả đến kết luận rằng, tác giả Mường Giang là con đẻ của đế quốc Ðại Việt, luôn muốn áp đặt quyền lực của mình lên dân tộc thiểu số khác,ï không chấp nhận bất cứ ai nhắc đến lịch sử và số phận của Champa (kể cả chính bản thân người Chăm) mà chỉ có tác giả Mường Giang và dân tộc Việt mới có quyền đưa ra quan điểm lịch sử và quyết định định mệnh của dân tộc Champa.

*
Cuốn sách Những Nẻo Ðường Bình Thuận của tác giả Mường Giang chứa đựng một số tư liệu hỗn đốn từ lịch sử, văn hoá, phong tục, tôn giáo, tín ngưỡng, đền tháp, chùa, chiền và lễ hội của người Chăm ở Bình Thuận.v.v. Rất tiếc những tư liệu nêu trên mà tác giả đưa ra là không có giá trị khoa học. Vì tư liệu trong sách của tác giả không rõ nguồn gốc, không trích dẫn nguồn tư liệu khi dẫn chứng. Viết một cuốn sách dài 864 trang với nhiều dữ kiện lịch sử (1693-1975), nhưng tác giả chỉ sử dụng 18 cuốn sách kham khảo chính, chứ không phải là sách trích dẫn (xem tr. 864).Vì vậy khi đọc, độc giả thấy rõ là tác giả không đủ khả năng để giải quyết những vấn đề rộng lớn mà tác giả tự đặt ra trong cuốn sách. Tác giả bịa đặt tư liệu, suy nghĩ theo cảm tính chủ quan nhiều hơn là khách quan khoa học. Lí luận khập khiễng, mâu thuẫn, phán xét bừa bãi và nói dối … là khuyết điểm nổi trội trong cuốn sách của tác giả Mường Giang, cũng như trong một số cuốn sách của người Việt viết về Champa. Ðây cũng là chứng bệnh nan y trong rừng sách của một số nhà nghiên cứu Việt Nam. Vì vậy, quan niệm của tác giả lí giải về Champa (Chiêm Thành) ở trong sách là quan điểm chủ quan của nhà viết lách mang tư tưởng dân tộc đế quốc hơn là quan điểm của nhà khoa học chân chính.

Mặc dù cuốn sách của tác giả là kí sự lịch sử, hay là một tiểu thuyết thương mại (có quyền sáng tác) đi chăng nữa, thì tác giả cũng phải tôn trọng sự kiện lịch sử (lịch sử phải là sự thật), chứ không nên lợi dụng vương quốc Champa suy tàn, lợi dụng ngòi bút kí sự, văn chương tiểu thuyết rẻ tiền mà tự bỏ tiền túi ra in sách (sách tác giả tự xuất bản) để xuyên tạc lịch sử, văn hoá và con người Champa./.

M . S. BERTRAND
(Chương trình thế giới Mã Lai-Ðông Dương)
[1] Những bài viết này đã đăng trong Harak Champaka số 3, ra ngày 30/6/2005 và Harak Champaka số 6, ra ngày 30/8/2005.
[2] Lương Ninh, Lịch Sử Vương Quốc Champa, Nhà xuất bản Ðại học Quốc gia, Hà Nội, 2004, 354 trang. Nguyễn Gia Kiển , Tổ quốc Ân Năn, Sách in lần thứ 2 tại Pari, 2004 (với bổ túc và sửa chữa), 615 trang và Mường Giang, Qua Những Nẻo Ðường Bình Thuận, Tác giả xuất bản, Nhà Sách Tự Lực tại California-USA, phát hành, 2003, 864 trang.
Xem Lương Ninh (chủ biên), Lịch sử Việt Nam Giản yếu, Nhà xuất bản Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2000, 658 trang; Trương Hữu Quýnh (chủ biên), Lịch sử Việt Nam, tập I, Nhà xuất bản Giáo dục, Hà Nội, 2001, 487 trang.
[4] Trần Quốc Vượng, Văn Hoá Việt Nam, Nhà xuất bản Ðại học Quốc gia, Hà Nội, 1995, 345 trang; Trần Ngọc Thêm , Tìm về Bản sắc Văn hoá Việt Nam, Nhà xuất bản thành phố Hồ Chí Minh, 1997, 615 trang.
[5] Trần Quốc Vượng, Lương Ninh và Trần Ngọc Thêm, sách đã dẫn.
[6] G. Maspero, Le Royaume de Champa, Paris (Van Oest), 1928.
Ðây là số tác giả viết về lịch sử Champa: G. Coedes, Les Etats hindouisés d’Indochine et d’Indonésie, de Boccard, Paris, 1964; A.,Bergaigne, «L’ancien royaume de Campa, dans l’Indochine, d’aprés les inscriptions», in Journal Asiatique XI, 1888, tr. 5-105; R. C., Majumdar, Ancient Indian Colonies in the Far East. I . Champa. La hore (Greater India Society Public. 1. Punjab Oriental Series XVI) 1927; Po Dharma, Le Panduranga (Campa) 1802-1835, Ses rapports avec le Vietnam, Public. EFEO CXLIX, Paris, 2 Tomes, 1987.
[7] Po Dharma, 1987.
[8] Po Dharma, «Etat des derniêres recherches sur la date de l’absorption du Campa par les Vietnamiens››, in Actes du sùeminaire sur le Campa organisme l’Universitùe de Copenhague le 23 mai 1987, Travaux du CHCPI, Paris, 1988, tr. 59-67; Po Dharma, «Le dùeline du Campa entre le XVIe et le XIXe siécle», in Le Campa et Le Monde Malais, CHCPI, Paris ,1991, tr. 47-61; Po Dharma, «The History of Champa», in Cham Art, River Books Ltd, Bangkok, 2001, tr.14-27; Po Dharma, «Sơ lược về lịch sử Champa», in Champaka, Số 1-1999, IOC- Campa ấn hành tại San Jose, California, USA, tr.33-37.
[9] Ðại Nam nhất thống chí, Ðại Nam thực lục tiền biên, v.v.
[10] Po Dharma, 1987, tập 1, tr. 222-223. Xem thêm P-B. Lafont, ‹‹Pour une réhabilitation des chroniques rédigùees en cam moderne››, in BEFEO LXVIII, 1980, tr. 105-111.
[11] G. Maspero, 1928, tr.239; Lê Thành Khôi, 1955, tr.265; và J. Boisselier, 1963, tr. 1963
[12] Po Dharma, 1987, tập 1, tr. 183-184.

[13] Po Dharma, 1987, tập 1, tr . 183-184.
[14] Dohamide và Dorohiem, 2004, tr. 262-263.
[15] L, Pinot «Notes épigrpahiques in Etude épigraphiques sur le pays Cham », BEFEO, Paris, 1955, tr. 7 và 16.
[16] L. Finot, «Notes d’épigraphie. V . Panduranga», in BEFEO III, 1903, tr. 630 654; E. M. Durand, «Notes sur les Chams. III. La Chronique Royale», in BEFEO V, 1905, tr. 377-382.
[17] G. Maspero (1928); G. Coedes (1964); P. B. Lafont (1980); Po Dharma (1987). Xem thêm, P. Pelliot, ‹‹Textes chinois sur le Panduranga››, in BEFEO III, 1903, tr. 649 654.
[18] Cụm từ dùng trong tác phẩm Dohamide và Dorohiem, Bangsa Champa, tìm về với một cuội nguồn cách xa, Seacaef-Viet Foundtion, California, Hoa Kỳ, 2004, tr. 263.
[19] Lafont, 1980, Po Dharma, 1987.
[20] Dựa trên tư liệu cổ Trung Hoa, P. Pelliot (1903) chứng minh rằng Panduranga vào thời kỳ đó dường như đã được hưởng một chế độ tự trị trong lòng vương quốc Champa. Những tư liệu trên cũng giới thiệu xứ sở này vào cuối thế kỷ X, như là «một vương quốc thuộc Champa» nhưng lại triều cống cả hai triều đình Trung Hoa và Champa những sản vật của địa phương mình.
[21]Po Dharma, 1987; B, Gay, ‹‹Vue nouvelle sur la composition ethnique du Campa››, in Actes du Séminaire sur le Campa organisùe l’Universitùe de Copenhague le 23 mai 1987, CHCPI, Paris, 1988, tr. 49-58.
[22] Nicolas Weber, ‹‹Sự khởi nghĩa của Tuen Phaow 1796-1797››, in Champaka 4, 2004, tr. 81-100; Po Dharma, ‹‹Từ phong trào Katip Sumat 1833-1834 đến mặt trận Ja Thak Wa 1834-1835, in Champaka 4, 2004, tr. 37-80.
[23] Triều đại (Dynastry) của Po Romé gồm 12 đời vua: khởi đầu từ vua Po Romé đến vua Cei Brei kết thúc (1627-1796); Vương triều (Reign) của vua Po Romé kéo dài 24 năm (1627-1651).
[24] Po Dharma, 1987, tập 1, tr.181-182; B. Gay, 1988.
[25] G. Coedes et H. Parmentier, Listes générals des inscriptions et des monuments du Champa et du Cambodge, Hanoi, Public. EFEO, 1923.
[26] Như bi Hòn Ðỏ, bi Trụ Chùa Mỹ Hải, bia Vách Ðá Chùa Linh Sơn (Tháp Chàm), bi Po Gha, bi Phước Thiện, v.v. Số bi mới phát hiện vẫn đang còn bảo tồn ở một số di tích và một số đang lưu giữ tại Bảo Tàng Ninh Thuận. Bên cạnh đó ở Ninh Thuận còn phát hiện nhiều di tích, di vật khác thuộc văn hoá Champa mà các nhà nghiên cứu đã đang tải thông tin trên các tạp chí chuyên ngành ở Việt Nam. Xem Sakaya, «Những di tích, di vật khoả cổ học ở tỉnh Ninh Thuận», Tạp chí Xưa & Nay, Số 128 (176), XI-2002, tr 38-42.
[27] Theo tác giả Lương Ninh vào 1989, người Chăm Ninh Thuận có khoảng 45.971 người; Bình Thuận: 21.000; Ðồng Nai:1.000; Tây Ninh: 2.000; An Giang: 15.000; Thành phố Hồ Chính Minh: 4.000.
Nếu dựa vào số liệu thống kê dân số năm 1989 của tác giả Lương Ninh đưa ra thì tổng số dân người Chăm ở Việt Nam là 80.000 người. Trong khi đó theo số liệu tổng điều tra dân số của Việt Nam vào ngày 1/1/1999 thì dân số của người Chăm ở Việt Nam là133.000 người. Cụ thể, người Chăm sinh sống ở 9 tỉnh trên 64 tỉnh thành Việt Nam. Tỉnh An Giang: 13.000 (huyện An Phú, Tân Châu, Châu Thành); Bình Ðịnh: 4.800 người (tập trung ở huyện Vân Canh, Bình Phước, Phước Long, Thuận Phú, huyện Ðồng Phú); Bình Thuận: 31.599; Ðồng Nai: 2.628 (xã Xuân Hưng, huyện Xuân Lộc; xã Bình Sơn); Thành phố Hồ Chí Minh: 5.173 (cầu Thị Nghề, cầu Chữ Y, cầu Trương Minh Giảng, cầu Bình Tiên, cầu Công Lí, chợ Phú Nhuận, chợ Nacy, chợ Rạch Oâng.); Ninh Thuận: 60.340 người (Ninh Phước, Ninh Hải, Ninh Sơn, Phan Rang); Phú Yên (Chăm Hroi): 17.835 (Huyện Sơn Hòa và Ðồng Xuân); Tây Ninh: 2.900 người (huyện Tân Biên, Tân Châu). Xem Ngày Hội Văn Hoá Chăm Tại Hà Nội , Bộ Văn hoá Thông tin, Trung tâm triển lãm Văn hoá Nghệ thuật, Hà Nội, 2003.
[28] Văn Món (Sakaya), «Thực Trạng tôn giáo, tín ngưỡng của người Chăm», Tạp chí Tôn giáo, Số 4/2000, tr. 49-54.
[29] P. Y. Manguin, «The Introduction of Islam into Campa», EFEO, tome LXVI, 1979, tr. 7-13 (translated English by Robert Nicholl).
[30] R. C. Majumdar, 1927.
[31] Xem G. Maspero, 1928, tr. IX; Po Dharma, ‹‹Sơ lược lịch sử Champa››, in Champaka, No 1-1999, tr. 20.
[32] Xem Ngô Ðức Thịnh (chủ biên), Ðạo Mẫu và các hình thức Shaman trong các tộc người thiểu số ở Việt Nam và Châu Á, Nhà xuất bản Khoa học Xã hội, Hà Nội, 2004.
[33] Nón lá là vật quý được Champa dùng làm quà triều cống cho nhà Nguyễn, được ghi chép lại trong Phủ Biên Tạp Lục. Trích từ Danny Wong Tze-Ken ‹‹Mối quan hệ giữa chúa Nguyễn và vương quốc Champa. Bước nghiên cứu sơ khởi››, in Champaka 1, 1999, tr. 59-75. Trước đó người Việt (Kinh) chỉ có áo dài tứ thân, nón quai thao; còn áo dài Huế và nón lá người Việt (Kinh) dùng phổ biến ngày nay là ảnh hưởng từ áo dài và nón lá Chăm.
[34] Ghe trong cụm từ ‹‹ghe thuyền›› phát xuất từ tiếng Chăm: gaiy. Bầu trong ‹‹ghe bầu›› phát xuất từ tiếng Mã Lai “Perahu “ và Chăm là “ ahaok”.
[35] Quốc triều chánh biên, Saigon, 1971.
[36] Danny Wong Tze-Ken, 1999.
[37] Nguyễn Gia Kiển, 2004, tr. 37.

[38] Việt Sử Lược, Quyển II, 19-20b, tr.122-123 (tư liệu này dẫn theo Nguyễn Lệ Thi, Thư tịch cổ Việt Nam, UBKH Xã hội Việt Nam -Ban Ðông Nam Á xuất bản, Hà Nội -1977, tr.2).
[39] Ngô Sĩ Liên, Ðại Việt sử kí toàn thư, Quyển 1, tr.173.
[40] Xem Aymonier, Người Chăm và Các tôn giáo của họ, Ernest Leroux, Eùditeur, 28, Rue Bonaparte, 28, Pari, 1891, tr. 12.
[41] G. Maspero, 1928, tr. 238; D. G. E. Hall, 1981, tr. 210; J. C. Sharma, Temple of Cham in Việtnam, Nhà xuất bản Khoa học Xã hội, Hà Nội, 1992, tr.35.
[42] Ðại Nam Thực Lục Tiền Biên, Viện Sử học, Nhà xuất bản Khoa học Xã hội, Hà Nội, 1962-1966, Quyển 16, tr. 102.
[43] Nguyễn Khắc Ngữ, Mẫu Hệ Chàm, Nhà xuất bản Trình bày, Sài Gòn, 1967, tr. 125.
[44]«Văn hoá Việt Nam là sự bắt chước văn hoá Trung Quốc nhưng chưa xong» (Nguyễn Gia Kiển, 2004, tr. 15) nhưng Minh Mệnh lại đem văn hoá Việt truyền bá cho người Chăm . Thật là khôi hài !
[45] Xem Harak Champaka 3, ra ngày 30/6/2005, tr. 13-14.
[46] Năm 2000, Ðĩa CDcua Chế Linh: Traditional Music and Songs of Champa (Dân ca và dân nhạc truyền thống Champa) cũng bị chính quyền Việt Nam cấm đoán.

 

 

.

727 thoughts on “Thử điểm lại quan điểm lịch sử và văn hoá trong tác phẩm

  1. Pretty section of content. I just stumbled upon your site and in accession capital to assert that I acquire actually enjoyed account your blog posts. Any way I will be subscribing to your augment and even I achievement you access consistently fast.

  2. An impressive share! I have just forwarded this onto a coworker who had been conducting a little research on this. And he actually ordered me breakfast because I discovered it for him… lol. So allow me to reword this…. Thank YOU for the meal!! But yeah, thanks for spending time to talk about this matter here on your web site.

  3. Hey there I am so grateful I found your blog page, I really found you by accident, while I was looking on Askjeeve for something else, Anyhow I am here now and would just like to say thanks a lot for a tremendous post and a all round entertaining blog (I also love the theme/design), I don’t have time to read through it all at the minute but I have book-marked it and also added your RSS feeds, so when I have time I will be back to read much more, Please do keep up the fantastic work.

  4. Have you ever thought about adding a little bit more than just your articles? I mean, what you say is important and all. Nevertheless think of if you added some great images or video clips to give your posts more, “pop”! Your content is excellent but with pics and videos, this site could certainly be one of the greatest in its field. Awesome blog!

  5. I do not even understand how I finished up right here, however I believed this put up was good. I don’t recognize who you’re however definitely you’re going to a famous blogger if you aren’t already. Cheers!

  6. Ion Magnum 是一種最新的減脂儀器,可以快速燃燒掉你身體的脂肪 , 讓你不需要做大量的體育鍛煉 , 輕鬆方便的達到專業美體的效果。 效果: 通過將你體內的脂肪轉化成肌肉,輕鬆减掉你的體重和腰圍。25分鐘的理療比健身房幾個小時的運動效果還要好! 副作用/風險: 該設備已在美國食品藥品監督管理局注册,注册分類爲醫療器械I類,I類醫療器械就是指普通人使用安全性非常好且沒有任何風險的器械。 减脂過程: 减脂板會直接固定安放於你身體的目標减肥部位,通過特殊的信號,Ion Magnum會將該部位的脂肪燃燒轉化成肌肉。(注意:該設備與你在其他沙龍中瞭解的肌肉轉化設備是完全不同的。)療程: 要想取得而保持完美的效果,一個療程需要進行10次理療,每3-7天進行一次。維持理療可以每兩周進行一次。

  7. 打造年輕、緊緻和有活力的肌膚。促進真皮幹細胞的分裂,迅速活化真皮組織,讓肌膚緊緻、富有彈性和創造無限活力。

  8. BOBBI BROWN 芭比波朗 【晶鑽桂馥極致美白系列】晶鑽桂馥極致美白化妝水 Extra Bright Advanced Moisture Lotion的商品介紹 BOBBI BROWN 芭比波朗,晶鑽桂馥極致美白系列,晶鑽桂馥極致美白化妝水 Extra Bright Advanced Moisture Lotion

  9. hey there and thank you for your info – I have certainly picked up anything new from
    right here. I did however expertise several technical issues using
    this website, since I experienced to reload the site a lot of times previous to I could get it to load correctly.
    I had been wondering if your web host is OK? Not that I am complaining, but
    slow loading instances times will very frequently affect your placement in google
    and could damage your high quality score if advertising and marketing with Adwords.
    Anyway I am adding this RSS to my email and could look out for much more of your respective fascinating content.
    Ensure that you update this again soon.

  10. I’d like to thank you for the efforts you’ve put in penning this blog.
    I am hoping to see the same high-grade blog posts by you later on as well.

    In fact, your creative writing abilities has motivated me to get my own, personal blog now 😉

  11. hi!,I love your writing very so much! share we keep up a
    correspondence extra about your article on AOL?
    I require an expert in this area to resolve my problem.

    Maybe that is you! Having a look ahead to peer you.

  12. I simply could not go away your website prior to suggesting that I actually
    loved the standard info a person supply for your visitors? Is gonna be
    again often in order to check up on new posts

  13. Hi there, i read your blog occasionally and i own a similar one and i was just curious if you get a lot of spam remarks?
    If so how do you stop it, any plugin or anything you can advise?
    I get so much lately it’s driving me mad so any help is very much
    appreciated.

  14. I want to to thank you for this excellent read!! I absolutely loved every little bit
    of it. I have got you book-marked to look at new stuff you post…

  15. This is really interesting, You are a very professional
    blogger. I’ve joined your feed and sit up for in quest of more of your
    wonderful post. Additionally, I have shared your website in my
    social networks

  16. When I initially commented I clicked the “Notify me when new comments are added” checkbox and now each
    time a comment is added I get three e-mails with the same comment.
    Is there any way you can remove me from that service?
    Appreciate it!

  17. What’s Going down i am new to this, I stumbled upon this I’ve discovered It
    absolutely helpful and it has helped me out loads. I hope to give a contribution & assist other customers like its helped me.

    Good job.

  18. That is a great tip especially to those fresh to
    the blogosphere. Brief but very accurate information…
    Appreciate your sharing this one. A must read post!

  19. It is appropriate time to make a few plans for the longer term and
    it is time to be happy. I have read this submit and if I could
    I want to suggest you few interesting things or suggestions.
    Maybe you could write subsequent articles relating to this article.
    I desire to learn more issues about it!

  20. What’s up it’s me, I am also visiting this web page
    regularly, this web site is genuinely fastidious and the people are in fact sharing pleasant thoughts.

  21. You have made some really good points there. I looked
    on the internet to learn more about the issue and found most individuals will
    go along with your views on this web site.

  22. It is perfect time to make some plans for the future and it is
    time to be happy. I have read this post and if I could I desire
    to suggest you few interesting things or tips. Maybe you could write next articles referring to this article.

    I desire to read even more things about it!

  23. Hi, I think your website might be having browser compatibility issues.
    When I look at your blog in Ie, it looks fine but when opening
    in Internet Explorer, it has some overlapping.
    I just wanted to give you a quick heads up! Other then that, excellent blog!

  24. I pay a visit every day some sites and information sites to read articles, except this web site offers quality based writing.

  25. For most up-to-date news you have to pay a visit world wide
    web and on internet I found this web page as a finest web page for latest updates.

  26. If some one wishes to be updated with newest technologies therefore he must be visit this web page and be up to date every day.

  27. Great post. I used to be checking constantly this blog and I’m impressed!
    Very helpful information particularly the ultimate phase 🙂 I handle such information a lot.
    I used to be seeking this certain information for a long time.
    Thanks and best of luck.

  28. Your style is really unique in comparison to other people I’ve read stuff from.
    I appreciate you for posting when you have the opportunity, Guess I will
    just book mark this page.

  29. Hello just wanted to give you a brief heads up and
    let you know a few of the pictures aren’t
    loading correctly. I’m not sure why but I think its
    a linking issue. I’ve tried it in two different web browsers and both
    show the same results.

  30. Good day I am so grateful I found your webpage,
    I really found you by accident, while I was looking on Bing for something else, Regardless I am here
    now and would just like to say thanks a lot for a incredible post and a all round interesting blog (I also love the theme/design), I don’t have time to browse it all
    at the moment but I have book-marked it and also added in your RSS feeds, so
    when I have time I will be back to read a great
    deal more, Please do keep up the awesome work.

  31. Hi, I do think this is an excellent site. I stumbledupon it 😉 I may revisit once again since
    I bookmarked it. Money and freedom is the best way to
    change, may you be rich and continue to guide others.

  32. What’s Going down i am new to this, I stumbled upon this I
    have found It positively helpful and it has aided me out loads.

    I am hoping to give a contribution & help other customers like its helped me.
    Great job.

  33. My family every time say that I am wasting my time here at net, however I know I am getting know-how daily by
    reading thes nice content.

  34. Greetings from Idaho! I’m bored at work so I decided to browse your site on my
    iphone during lunch break. I enjoy the info you provide here and can’t wait to take a look when I get home.

    I’m shocked at how quick your blog loaded on my mobile .. I’m not even using
    WIFI, just 3G .. Anyways, excellent blog!

  35. Hello! Do you know if they make any plugins
    to assist with SEO? I’m trying to get my blog to
    rank for some targeted keywords but I’m not seeing very good success.

    If you know of any please share. Thank you!

  36. Remarkable things here. I’m very glad to see your article.
    Thank you so much and I am taking a look ahead to contact you.
    Will you kindly drop me a mail?

  37. Definitely imagine that that you stated. Your favorite reason seemed to be on the web the
    easiest factor to consider of. I say to you, I definitely get annoyed whilst folks think about issues that they just don’t understand about.
    You controlled to hit the nail upon the top and outlined
    out the whole thing with no need side effect , other folks can take
    a signal. Will probably be again to get more.
    Thanks

  38. I know this if off topic but I’m looking into starting my own blog and was wondering
    what all is required to get setup? I’m assuming having a blog like
    yours would cost a pretty penny? I’m not very
    web savvy so I’m not 100% sure. Any tips or advice would be greatly appreciated.
    Appreciate it

  39. I don’t know if it’s just me or if everybody else experiencing problems with your
    blog. It appears as though some of the written text in your posts are running off the screen. Can somebody else please provide feedback and let me know if this is happening to them too?
    This may be a problem with my web browser because I’ve
    had this happen previously. Appreciate it

  40. When some one searches for his vital thing, therefore he/she desires to be available that in detail,
    so that thing is maintained over here.

  41. Valuable info. Lucky me I discovered your website
    unintentionally, and I’m stunned why this twist of fate didn’t took place
    earlier! I bookmarked it.

  42. Hey there! This is my 1st comment here so I just wanted
    to give a quick shout out and tell you I truly enjoy reading
    through your blog posts. Can you recommend any other blogs/websites/forums that deal with the same
    subjects? Thanks a lot!

  43. It’s actually a nice and useful piece of info.
    I’m satisfied that you simply shared this useful information with us.
    Please stay us up to date like this. Thanks for sharing.

  44. Hi there, There’s no doubt that your website may be having internet browser compatibility issues.
    Whenever I take a look at your blog in Safari, it looks fine but when opening in I.E., it has some overlapping
    issues. I just wanted to give you a quick heads up!

    Other than that, wonderful site!

  45. Excellent goods from you, man. I’ve be mindful your
    stuff previous to and you’re just too fantastic.

    I actually like what you have got right here, really like what you are stating and
    the best way through which you assert it. You are making it entertaining and you continue to care for to keep it sensible.
    I can not wait to learn far more from you. That is actually a wonderful site.

  46. My brother suggested I might like this website.
    He was totally right. This post actually made my day. You can not imagine simply how much time I had
    spent for this information! Thanks!

  47. Its like you read my mind! You seem to know so much
    about this, like you wrote the book in it
    or something. I think that you can do with a few pics to drive the message home
    a little bit, but other than that, this is wonderful blog.
    A fantastic read. I’ll certainly be back.

  48. Useful information. Fortunate me I found your site unintentionally, and I’m surprised
    why this accident did not happened earlier! I bookmarked it.

  49. Hello to all, it’s genuinely a fastidious for me to pay a quick visit this website, it
    includes helpful Information.

  50. I am not positive where you are getting your
    info, but good topic. I must spend a while learning much more or
    figuring out more. Thank you for excellent info I
    was in search of this information for my mission.

  51. Everything is very open with a precise explanation of the issues.
    It was really informative. Your website is very
    helpful. Thanks for sharing!

  52. Hi would you mind letting me know which hosting company you’re utilizing?
    I’ve loaded your blog in 3 different web browsers and
    I must say this blog loads a lot faster then most. Can you suggest a good hosting provider at a
    honest price? Many thanks, I appreciate it!

  53. Hi fantastic blog! Does running a blog like this require a lot of
    work? I have very little expertise in computer programming however I was hoping to start my own blog soon. Anyway,
    if you have any recommendations or techniques for new blog owners please share.
    I understand this is off topic nevertheless I simply had to ask.

    Thank you!

  54. Hello there, You have done a fantastic job. I’ll certainly
    digg it and personally recommend to my friends.
    I’m confident they’ll be benefited from this site.

  55. We’re a bunch of volunteers and opening a brand new scheme in our community.
    Your web site provided us with valuable information to work on. You have performed
    an impressive task and our entire neighborhood will likely be grateful to you.

  56. Attractive element of content. I simply stumbled upon your website and in accession capital to
    say that I get in fact loved account your weblog posts.
    Any way I will be subscribing to your augment or even I fulfillment you get right
    of entry to persistently quickly.

  57. I like the valuable info you provide in your articles.
    I will bookmark your blog and check again here frequently.
    I’m quite certain I will learn many new stuff right here!
    Best of luck for the next!

  58. When I initially left a comment I seem to have clicked the -Notify me
    when new comments are added- checkbox and now every time
    a comment is added I receive four emails with the same comment.
    There has to be an easy method you are able to remove me from that service?
    Cheers!

  59. Excellent post. I was checking constantly this
    blog and I’m impressed! Extremely helpful info specifically the last part 🙂 I care for such information a lot.
    I was seeking this certain info for a very long time.
    Thank you and best of luck.

  60. Hi there! I know this is kinda off topic however , I’d figured I’d ask.
    Would you be interested in exchanging links or maybe
    guest authoring a blog article or vice-versa? My website discusses
    a lot of the same topics as yours and I think we could greatly benefit from each other.
    If you’re interested feel free to send me an email.
    I look forward to hearing from you! Fantastic blog
    by the way!

  61. After looking over a handful of the blog posts on your website, I really appreciate your way of blogging.
    I added it to my bookmark webpage list and will be checking back in the near future.
    Please visit my website too and tell me how you
    feel.

  62. Wow, superb weblog layout! How lengthy have you
    ever been blogging for? you make running a blog glance easy.
    The whole look of your web site is great, as well as the
    content material!

  63. Today, while I was at work, my sister stole my apple ipad and tested
    to see if it can survive a 40 foot drop, just so she can be a youtube sensation. My apple
    ipad is now destroyed and she has 83 views.
    I know this is completely off topic but I had to share it with
    someone!

  64. It’s the best time to make some plans for the future and it is time to be happy.
    I have read this post and if I could I wish to suggest
    you few interesting things or suggestions. Perhaps
    you can write next articles referring to this article.
    I want to read even more things about it!

  65. Hi! This is my first comment here so I just wanted to give
    a quick shout out and tell you I genuinely enjoy reading through your blog posts.
    Can you recommend any other blogs/websites/forums that
    go over the same subjects? Appreciate it!

  66. Hi, I do believe this is a great blog. I stumbledupon it ;
    ) I’m going to return yet again since I saved as a favorite it.
    Money and freedom is the best way to change, may you be rich and continue to help
    others.

  67. It is appropriate time to make a few plans for the longer term and it’s time to be happy.
    I’ve learn this put up and if I may I wish to recommend
    you some attention-grabbing things or suggestions.

    Perhaps you can write next articles referring to this article.

    I desire to read even more things approximately it!

  68. Hello there, I found your web site via Google at the
    same time as looking for a comparable subject, your site came up,
    it seems to be good. I have bookmarked it in my google bookmarks.

    Hi there, just turned into aware of your blog through Google, and found that it’s really informative.
    I am going to watch out for brussels. I will appreciate if you continue this in future.
    Lots of people will be benefited from your writing. Cheers!

  69. Hello, Neat post. There is a problem together with your website in web explorer, might test this?
    IE nonetheless is the market leader and a big component to other people will leave out your magnificent writing due to this problem.

  70. My family every time say that I am wasting my time here at web, however I know I am getting experience
    all the time by reading thes pleasant content.

  71. I have learn some excellent stuff here. Definitely price bookmarking for
    revisiting. I surprise how so much attempt you put to create one of these excellent informative website.

  72. A fascinating discussion is worth comment. I believe that you ought to write
    more about this issue, it might not be a taboo matter but usually
    people don’t talk about such topics. To the next! Kind regards!!

  73. You need to take part in a contest for one of the
    greatest websites on the internet. I am going to highly recommend this blog!

  74. Magnificent goods from you, man. I have understand your stuff previous to and you are
    just extremely great. I really like what
    you have acquired here, really like what you are stating and the way in which you say it.
    You make it entertaining and you still take care of
    to keep it wise. I can’t wait to read much more from you.
    This is really a tremendous site.

  75. Oh my goodness! Incredible article dude! Thank
    you, However I am experiencing issues with your RSS. I don’t understand
    the reason why I can’t join it. Is there anyone
    else getting identical RSS problems? Anybody who knows the answer will you kindly respond?
    Thanks!!

  76. Thanks for one’s marvelous posting! I actually enjoyed reading it, you
    might be a great author. I will always bookmark your blog and will come back very soon. I want to encourage you
    continue your great posts, have a nice morning!

  77. My brother recommended I might like this website.
    He was totally right. This submit truly made my day.
    You cann’t imagine just how so much time I had spent for this information! Thank you!

  78. Its like you read my thoughts! You seem to grasp a
    lot about this, like you wrote the book in it or something.
    I believe that you just can do with some p.c.
    to force the message house a little bit, but other than that,
    that is wonderful blog. An excellent read. I will certainly be back.

  79. I know this web site gives quality dependent articles and extra stuff, is there
    any other web site which gives these kinds of things
    in quality?

  80. Does your website have a contact page? I’m having a tough time locating it but, I’d like to send you an e-mail.
    I’ve got some creative ideas for your blog you might be interested in hearing.
    Either way, great site and I look forward to seeing it expand over
    time.

  81. Hi there, yes this article is really pleasant and I have learned
    lot of things from it on the topic of blogging. thanks.

  82. Thanks on your marvelous posting! I quite enjoyed reading it, you might
    be a great author.I will make certain to bookmark your blog and will come back at some point.
    I want to encourage you continue your great writing, have a nice holiday weekend!

  83. I’m not sure where you’re getting your information, but great
    topic. I needs to spend some time learning much more or understanding more.
    Thanks for wonderful information I was looking for
    this info for my mission.

  84. Ahaa, its nice dialogue on the topic of this paragraph
    at this place at this weblog, I have read all that, so at this time me also commenting here.

  85. I am really impressed with your writing skills and also with the layout on your weblog.

    Is this a paid theme or did you modify it yourself? Either
    way keep up the nice quality writing, it’s rare to see
    a nice blog like this one today.

  86. Spot on with this write-up, I really believe that this site needs
    a great deal more attention. I’ll probably be returning to read
    through more, thanks for the advice!

  87. What’s up everyone, it’s my first go to see at this
    site, and piece of writing is really fruitful designed
    for me, keep up posting these types of articles.

  88. Fine way of explaining, and good post to obtain information regarding my presentation focus, which i am going to
    deliver in institution of higher education.

  89. Howdy! Would you mind if I share your blog with
    my twitter group? There’s a lot of people that I think would
    really enjoy your content. Please let me know. Many thanks

  90. Hello i am kavin, its my first time to commenting anyplace, when i read this piece of writing i thought i
    could also make comment due to this good article.

  91. Hey there! Would you mind if I share your blog with my facebook group?
    There’s a lot of people that I think would really appreciate your content.
    Please let me know. Thank you

  92. I am sure this post has touched all the internet people, its really really pleasant paragraph on building up new website.

  93. After I initially left a comment I seem to have clicked the -Notify me when new comments are added- checkbox and now
    whenever a comment is added I recieve 4 emails with the
    exact same comment. Is there an easy method you are able to
    remove me from that service? Appreciate it!

  94. Hello! This is kind of off topic but I need some advice from
    an established blog. Is it tough to set up your own blog?

    I’m not very techincal but I can figure things out pretty fast.
    I’m thinking about creating my own but I’m not sure where to start.
    Do you have any points or suggestions? Thanks

  95. of course like your web site however you have to
    test the spelling on quite a few of your posts. Many of them are rife with spelling issues and I
    find it very troublesome to tell the truth on the other hand I’ll certainly come back again.

  96. Very great post. I simply stumbled upon your blog
    and wished to say that I have truly enjoyed surfing around
    your blog posts. In any case I will be subscribing in your feed and I am
    hoping you write again very soon!

  97. Do you mind if I quote a couple of your articles as long as I
    provide credit and sources back to your webpage? My website is
    in the very same niche as yours and my visitors would
    genuinely benefit from a lot of the information you present here.

    Please let me know if this ok with you. Regards!

  98. excellent publish, very informative. I’m wondering why the
    opposite experts of this sector don’t understand this. You should continue your writing.
    I am sure, you have a huge readers’ base already!

  99. Hey! Quick question that’s completely off topic. Do you know how to make your site mobile friendly?
    My weblog looks weird when browsing from my iphone4. I’m trying to find a
    template or plugin that might be able to correct this issue.
    If you have any recommendations, please share. With thanks!

  100. Wow that was strange. I just wrote an extremely long comment but after I clicked submit my comment didn’t appear.
    Grrrr… well I’m not writing all that over again. Anyway, just wanted to say great blog!

  101. Thank you a bunch for sharing this with all folks you actually recognise what you’re talking approximately!
    Bookmarked. Kindly also consult with my website =).
    We could have a hyperlink alternate contract among us

  102. Hey! Do you use Twitter? I’d like to follow you if that would be ok.
    I’m undoubtedly enjoying your blog and look forward to new
    posts.

  103. I believe that is among the such a lot significant information for
    me. And i’m glad reading your article. However wanna commentary on some general things, The web site style is ideal,
    the articles is truly nice : D. Good task, cheers

  104. If you are going for finest contents like I do,
    just pay a quick visit this site everyday because it presents feature contents, thanks

  105. I don’t even understand how I ended up right here, however I assumed this publish used to be good.
    I do not recognize who you are but certainly you are going to a famous blogger for
    those who are not already. Cheers!

  106. An outstanding share! I have just forwarded this onto a friend who has been doing a little homework on this.
    And he in fact ordered me lunch because I found it for him…
    lol. So allow me to reword this…. Thank YOU
    for the meal!! But yeah, thanks for spending some time to discuss this issue here on your internet site.

  107. Greetings from Carolina! I’m bored at work so I decided to browse your website on my
    iphone during lunch break. I really like the knowledge you present here and can’t wait
    to take a look when I get home. I’m amazed at how fast your blog loaded on my cell phone ..
    I’m not even using WIFI, just 3G .. Anyhow, wonderful site!

  108. Nice blog here! Also your website loads up very fast!
    What web host are you using? Can I get your affiliate link to your host?
    I wish my website loaded up as quickly as yours
    lol

  109. That is very fascinating, You are an excessively skilled blogger.
    I have joined your rss feed and look ahead to in the hunt for more of your fantastic post.

    Also, I have shared your website in my social networks

  110. I have been surfing online greater than 3 hours these days, yet I by
    no means found any fascinating article like yours.
    It’s lovely value enough for me. In my view, if all
    site owners and bloggers made excellent content as
    you did, the net will be a lot more helpful than ever before.

  111. Hey there outstanding blog! Does running a
    blog such as this take a massive amount work? I’ve
    virtually no knowledge of coding but I had been hoping to start my own blog soon.
    Anyways, if you have any recommendations or tips for
    new blog owners please share. I know this is off topic nevertheless I simply needed to ask.

    Thanks!

  112. Can I simply just say what a relief to find an individual
    who genuinely understands what they’re discussing on the net.
    You actually understand how to bring a problem to light and make it important.
    More and more people really need to read this and understand this side of the story.
    It’s surprising you’re not more popular since you surely possess the gift.

  113. Thank you for any other excellent article. The place else could anyone
    get that type of info in such an ideal approach of
    writing? I have a presentation next week, and I’m on the search
    for such information.

  114. After looking at a few of the blog articles on your blog, I honestly like your technique of writing a blog.
    I bookmarked it to my bookmark site list and will be checking back in the near
    future. Take a look at my website too and let me know your opinion.

  115. Hi there, You have done a fantastic job. I’ll definitely digg it and personally suggest
    to my friends. I’m confident they will be benefited from this web site.

  116. That is a really good tip especially to those fresh to the
    blogosphere. Brief but very accurate information… Thank
    you for sharing this one. A must read article!

  117. Wow that was unusual. I just wrote an really long comment but after I clicked submit my comment didn’t appear.
    Grrrr… well I’m not writing all that over again. Anyway, just wanted
    to say great blog!

  118. Hey There. I discovered your blog using msn. That is a really smartly written article.

    I’ll make sure to bookmark it and come back
    to read more of your useful information. Thank you for
    the post. I will definitely return.

  119. Thank you a bunch for sharing this with all folks you really recognize what you are talking about!
    Bookmarked. Kindly additionally discuss with my site =).
    We will have a hyperlink change agreement among us

  120. It’s truly very difficult in this active life to
    listen news on TV, therefore I simply use the web for that reason, and get the
    hottest information.

  121. I really like your blog.. very nice colors & theme. Did you design this website yourself
    or did you hire someone to do it for you? Plz reply
    as I’m looking to create my own blog and would like to know where
    u got this from. appreciate it

  122. Do you mind if I quote a couple of your posts as long as I
    provide credit and sources back to your site?
    My blog is in the exact same niche as yours and my visitors would really benefit from some of the information you provide here.
    Please let me know if this alright with you. Cheers!

  123. When someone writes an piece of writing he/she retains the image of a user in his/her
    brain that how a user can understand it. Therefore that’s why this article is perfect.

    Thanks!

  124. First off I want to say great blog! I had a quick question that
    I’d like to ask if you do not mind. I was interested to find out how you center yourself and clear your head prior
    to writing. I’ve had a hard time clearing my mind in getting my ideas
    out there. I truly do enjoy writing but it just seems like the
    first 10 to 15 minutes are usually lost simply just trying
    to figure out how to begin. Any recommendations or tips? Kudos!

  125. I’m not sure why but this website is loading incredibly
    slow for me. Is anyone else having this problem or is it
    a issue on my end? I’ll check back later on and see if the problem still exists.

  126. Howdy, i read your blog occasionally and i own a similar one and i was just wondering
    if you get a lot of spam comments? If so how do you reduce it, any plugin or
    anything you can suggest? I get so much lately it’s driving me mad so any support is very much appreciated.

  127. It’s in fact very complicated in this full of
    activity life to listen news on TV, therefore I just use the web for that reason, and obtain the
    latest information.

  128. I need to to thank you for this great read!! I absolutely enjoyed every little bit of it.
    I have you bookmarked to look at new things you post…

  129. Wow, marvelous blog layout! How long have you been blogging for?
    you make blogging look easy. The overall look of your
    web site is excellent, as well as the content!

  130. Good post. I learn something new and challenging on sites I stumbleupon every day.
    It’s always helpful to read through content from other authors and
    use something from other websites.

  131. Wow, fantastic blog layout! How long have you been blogging for?
    you make blogging look easy. The overall look of your site is wonderful, let alone the content!

  132. Hurrah, that’s what I was looking for, what a material!
    existing here at this web site, thanks admin of this site.

  133. What i do not understood is actually how you are no longer
    actually a lot more well-favored than you may be right now.
    You’re so intelligent. You recognize thus considerably in relation to this topic, made me individually
    consider it from so many numerous angles. Its like women and
    men are not fascinated except it is something to accomplish with Lady gaga!
    Your individual stuffs outstanding. Always take care
    of it up!

  134. Hello! This is my first visit to your blog! We are a team
    of volunteers and starting a new project in a community
    in the same niche. Your blog provided us beneficial information to work
    on. You have done a extraordinary job!

  135. First off I want to say superb blog! I had a quick question that
    I’d like to ask if you do not mind. I was curious to find out how you
    center yourself and clear your head prior to writing.
    I have had a hard time clearing my thoughts in getting
    my thoughts out there. I do take pleasure in writing however it just seems like
    the first 10 to 15 minutes are wasted simply just trying to
    figure out how to begin. Any suggestions or hints?
    Many thanks!

  136. I was pretty pleased to uncover this web site.
    I wanted to thank you for ones time due to this fantastic read!!
    I definitely appreciated every part of it and i also have you
    book marked to check out new stuff in your website.

  137. I think what you posted made a lot of sense. But, what about this?
    suppose you added a little content? I am not saying your information isn’t solid,
    but what if you added something to maybe
    grab a person’s attention? I mean Thử điểm lại quan điểm
    lịch sử và văn hoá trong tác phẩm – ILIMOCHAMPA is kinda plain. You could peek at Yahoo’s front page and watch how they write post headlines to grab viewers to click.

    You might try adding a video or a picture or two to
    grab people excited about everything’ve written. Just my opinion, it would make your posts a little livelier.

  138. Whats up this is kinda of off topic but I was wondering
    if blogs use WYSIWYG editors or if you have to manually code with
    HTML. I’m starting a blog soon but have no coding expertise so I wanted to get guidance from someone with experience.
    Any help would be greatly appreciated!

  139. Howdy! Someone in my Facebook group shared this site
    with us so I came to take a look. I’m definitely loving the information. I’m bookmarking and will be tweeting this to my followers!
    Exceptional blog and terrific style and design.

  140. I’m really enjoying the design and layout of your blog. It’s
    a very easy on the eyes which makes it much more enjoyable for me to come
    here and visit more often. Did you hire out a designer to create your theme?
    Fantastic work!

  141. You have made some decent points there. I looked on the web for additional information about the issue
    and found most people will go along with your views on this site.

  142. Wow! This blog looks just like my old one! It’s on a totally
    different subject but it has pretty much the same page layout and design. Superb choice of colors!

  143. continuously i used to read smaller posts that as well clear their
    motive, and that is also happening with this paragraph
    which I am reading at this time.

  144. Hey there excellent website! Does running a blog like this take a great deal of work?
    I’ve absolutely no knowledge of computer programming but I was hoping
    to start my own blog in the near future. Anyways, if you have any
    recommendations or techniques for new blog owners please share.
    I understand this is off topic however I simply had to ask.
    Cheers!

  145. Whats up are using WordPress for your site platform?
    I’m new to the blog world but I’m trying to get started and create my own. Do you require any html coding knowledge to make your
    own blog? Any help would be greatly appreciated!

  146. Greetings! I know this is somewhat off topic but I was wondering
    if you knew where I could find a captcha plugin for my comment form?
    I’m using the same blog platform as yours and I’m having problems finding one?
    Thanks a lot!

  147. I’m extremely impressed together with your writing talents
    as neatly as with the format to your blog.
    Is this a paid subject matter or did you customize it
    yourself? Either way stay up the excellent quality writing, it’s rare to peer a nice blog like this one these days..

  148. Hi! I just wanted to ask if you ever have any issues with hackers?
    My last blog (wordpress) was hacked and I ended up losing many months of hard work due
    to no backup. Do you have any solutions to protect against hackers?

  149. We’re a bunch of volunteers and starting a brand new scheme in our community.
    Your web site offered us with valuable info to work
    on. You have done a formidable activity and our whole community
    can be grateful to you.

  150. Hey I know this is off topic but I was wondering if you knew of
    any widgets I could add to my blog that automatically tweet my newest twitter
    updates. I’ve been looking for a plug-in like this
    for quite some time and was hoping maybe you would have some experience
    with something like this. Please let me know if you run into anything.

    I truly enjoy reading your blog and I look forward to your new updates.

  151. Greetings from California! I’m bored to death at work so I decided to check out your blog on my
    iphone during lunch break. I really like the knowledge you present here and can’t wait to take a look when I get home.
    I’m amazed at how fast your blog loaded on my mobile ..
    I’m not even using WIFI, just 3G .. Anyways, wonderful blog!

  152. Normally I don’t learn article on blogs, however I wish to say that this write-up very pressured me to take a look at and do it!
    Your writing style has been surprised me. Thanks, very nice article.

  153. Please let me know if you’re looking for a article author for your blog.
    You have some really great posts and I feel I would be a good
    asset. If you ever want to take some of the load
    off, I’d love to write some content for your blog in exchange for a
    link back to mine. Please shoot me an email if interested.
    Many thanks!

  154. Heya i am for the first time here. I came across this board and I
    to find It really helpful & it helped me out a lot. I am hoping to provide one thing back
    and aid others such as you aided me.

  155. Today, I went to the beachfront with my kids.
    I found a sea shell and gave it to my 4 year old daughter
    and said “You can hear the ocean if you put this to your ear.”
    She placed the shell to her ear and screamed. There was a hermit crab inside and it pinched
    her ear. She never wants to go back! LoL I know this is totally
    off topic but I had to tell someone!

  156. Howdy! I know this is kinda off topic however , I’d figured I’d ask.
    Would you be interested in trading links or maybe
    guest writing a blog article or vice-versa? My site addresses a lot of the same topics as yours and I think
    we could greatly benefit from each other. If you
    happen to be interested feel free to send me an e-mail.
    I look forward to hearing from you! Excellent blog by the way!

  157. Undeniably imagine that that you said. Your favourite reason seemed to be at the net the simplest thing to take into
    accout of. I say to you, I definitely get irked
    even as other folks think about worries that they just do not understand about.

    You managed to hit the nail upon the top and defined out the whole thing without having
    side effect , folks can take a signal. Will probably be again to get more.
    Thank you

  158. My developer is trying to convince me to move to .net from PHP.
    I have always disliked the idea because of the expenses.

    But he’s tryiong none the less. I’ve been using WordPress on a variety of
    websites for about a year and am nervous about switching to another platform.
    I have heard very good things about blogengine.net. Is there a way I can import
    all my wordpress posts into it? Any help would be really
    appreciated!

  159. My spouse and I stumbled over here by a different web
    page and thought I might as well check things out. I like what I see so now i am following you.
    Look forward to checking out your web page for a second time.

  160. This is really interesting, You are a very skilled blogger.
    I have joined your feed and look forward to seeking more of your magnificent post.
    Also, I’ve shared your web site in my social networks!

  161. Woah! I’m really enjoying the template/theme of this website.
    It’s simple, yet effective. A lot of times it’s very hard
    to get that “perfect balance” between user friendliness and appearance.
    I must say that you’ve done a amazing job with this. In addition, the blog loads extremely fast for me on Opera.
    Exceptional Blog!

  162. I’m not sure exactly why but this website is loading extremely slow for me.
    Is anyone else having this problem or is it a issue on my end?
    I’ll check back later and see if the problem still exists.

  163. After exploring a few of the articles on your blog, I really like your way of blogging.
    I bookmarked it to my bookmark webpage list and will be checking
    back in the near future. Take a look at my website too and tell me your opinion.

  164. Hi! I could have sworn I’ve been to this blog before but after browsing through some of the post I realized it’s new
    to me. Nonetheless, I’m definitely happy I found it and I’ll
    be bookmarking and checking back often!

  165. This piece of writing offers clear idea in support of the new people of blogging,
    that actually how to do running a blog.

  166. Hi there to all, how is everything, I think every one is getting more
    from this site, and your views are fastidious in support of new
    visitors.

  167. I think the admin of this web site is really working hard
    in favor of his website, as here every material is quality
    based material.

  168. Greetings from Idaho! I’m bored to tears at work so I
    decided to browse your website on my iphone during lunch break.
    I really like the knowledge you present here and
    can’t wait to take a look when I get home.
    I’m surprised at how fast your blog loaded on my cell phone ..

    I’m not even using WIFI, just 3G .. Anyhow, excellent blog!

  169. This is very interesting, You’re an overly skilled blogger.

    I’ve joined your feed and stay up for searching for more of
    your magnificent post. Also, I have shared your web site in my
    social networks

  170. Sweet blog! I found it while searching on Yahoo News.
    Do you have any suggestions on how to get listed in Yahoo News?
    I’ve been trying for a while but I never seem to
    get there! Cheers

  171. Thanks for your personal marvelous posting! I genuinely enjoyed reading it, you could be a great
    author.I will be sure to bookmark your blog and will eventually come back
    later on. I want to encourage one to continue your great posts, have
    a nice morning!

  172. you’re actually a just right webmaster. The web site
    loading pace is incredible. It kind of feels that you’re doing any distinctive trick.

    Also, The contents are masterwork. you have done a fantastic activity on this topic!

  173. Hi there it’s me, I am also visiting this web
    site on a regular basis, this site is genuinely fastidious and the people are truly sharing good thoughts.

  174. Definitely consider that that you stated.

    Your favorite justification seemed to be at the net the easiest thing to take into account of.
    I say to you, I certainly get annoyed at the same time as
    other people think about issues that they just don’t understand about.
    You managed to hit the nail upon the highest and defined out the whole
    thing with no need side effect , people can take
    a signal. Will probably be back to get more.
    Thank you

  175. Hello to every body, it’s my first go to see of this weblog;
    this blog includes remarkable and actually good stuff in favor of readers.

  176. Heya i am for the primary time here. I came across
    this board and I in finding It really helpful & it helped me out a lot.
    I’m hoping to offer something again and help others like you helped me.

  177. Hi, i feel that i noticed you visited my site so i got here to return the prefer?.I’m
    trying to in finding things to improve my site!I assume
    its good enough to make use of some of your ideas!!

  178. Thank you for every other wonderful article.

    Where else may anybody get that kind of
    info in such an ideal manner of writing? I have a presentation subsequent
    week, and I’m at the search for such information.

  179. I think what you said was very logical. But, consider this,
    what if you were to write a awesome post title?
    I am not saying your information isn’t good., but suppose you added a headline that makes
    people desire more? I mean Thử điểm lại quan điểm lịch sử và văn hoá trong tác phẩm – ILIMOCHAMPA is kinda boring.
    You should look at Yahoo’s front page and watch how they
    write news headlines to grab people to open the links.

    You might add a related video or a picture or two to grab readers excited about everything’ve written. Just my opinion,
    it might bring your blog a little livelier.

  180. Hmm is anyone else experiencing problems with the images
    on this blog loading? I’m trying to find out if its a problem on my
    end or if it’s the blog. Any feed-back would be greatly appreciated.

  181. I do not know if it’s just me or if everybody else encountering issues with
    your site. It appears as if some of the text within your posts are running off
    the screen. Can somebody else please provide feedback and let me know if this is happening to them too?
    This might be a problem with my web browser because I’ve
    had this happen before. Cheers

  182. This is very interesting, You are a very skilled blogger.
    I’ve joined your rss feed and look forward to seeking more of your fantastic post.
    Also, I’ve shared your site in my social networks!

  183. Greetings! Very helpful advice in this particular post!
    It is the little changes that will make the largest changes.
    Thanks a lot for sharing!

  184. Your style is so unique in comparison to other people I’ve read stuff from.
    I appreciate you for posting when you have the
    opportunity, Guess I will just book mark this page.

  185. Unquestionably believe that which you said. Your favorite reason appeared to be on the web the simplest thing
    to be aware of. I say to you, I certainly get annoyed while
    people consider worries that they plainly don’t know about.
    You managed to hit the nail upon the top and defined out the
    whole thing without having side-effects , people can take a
    signal. Will likely be back to get more. Thanks

  186. Good blog you have here.. It’s difficult to find high-quality writing like yours
    these days. I really appreciate people like you! Take care!!

  187. Does your website have a contact page? I’m having trouble
    locating it but, I’d like to shoot you an e-mail. I’ve got some recommendations for your blog you might be interested in hearing.
    Either way, great site and I look forward to seeing
    it expand over time.

  188. I’m not that much of a online reader to be honest but your sites really nice, keep it up!
    I’ll go ahead and bookmark your website to come back in the future.
    Cheers

  189. Asking questions are in fact pleasant thing if you are not understanding something fully, however this article
    offers nice understanding even.

  190. I think the admin of this web page is in fact working
    hard in support of his web site, because here every material is quality
    based information.

  191. I always used to read piece of writing in news papers but now as I
    am a user of net therefore from now I am using net for posts, thanks to web.

  192. Hey there! Do you use Twitter? I’d like to follow you if
    that would be ok. I’m undoubtedly enjoying
    your blog and look forward to new posts.

  193. Wonderful work! That is the type of information that are supposed to
    be shared across the net. Disgrace on the search engines for no longer
    positioning this put up higher! Come on over and
    seek advice from my web site . Thank you =)

  194. Aw, this was a really nice post. Finding the time and actual effort to produce a
    top notch article… but what can I say… I put things off a whole lot
    and never seem to get anything done.

  195. It’s in fact very difficult in this full of activity life to listen news on TV, so I only use internet for that
    reason, and take the most recent information.

  196. I’m not sure why but this web site is loading incredibly slow for me.
    Is anyone else having this issue or is it a issue on my end?
    I’ll check back later on and see if the problem still exists.

  197. Aw, this was a very nice post. Spending some time and actual effort to produce a top notch article… but what can I say… I hesitate a lot and never manage to get nearly anything done.

  198. My brother recommended I would possibly like this blog.

    He used to be entirely right. This post truly made my day.
    You cann’t imagine simply how a lot time I had spent for
    this info! Thanks!

  199. If you are going for most excellent contents like me, just pay a quick visit this
    website daily since it presents quality contents, thanks

  200. I absolutely love your blog and find most of your post’s to be what precisely
    I’m looking for. Would you offer guest writers to write content for you?
    I wouldn’t mind creating a post or elaborating on most of the subjects you
    write concerning here. Again, awesome site!

  201. It is appropriate time to make some plans for the
    long run and it’s time to be happy. I have learn this post and if I may I desire
    to recommend you some fascinating issues or advice.
    Maybe you could write subsequent articles referring to this article.
    I want to learn even more issues approximately it!

  202. Thanks for another excellent article. Where else may anyone get that type of info in such
    an ideal approach of writing? I have a presentation subsequent week, and I am at the search
    for such information.

  203. Exceptional post but I was wondering if you could write a litte more on this subject?
    I’d be very grateful if you could elaborate a little bit further.

    Thank you!

  204. What’s up to all, how is all, I think every one is getting more from this website, and your
    views are pleasant in support of new users.

  205. Wow, superb blog layout! How long have you been blogging for?

    you made blogging look easy. The overall look of your site is wonderful,
    as well as the content!

  206. I don’t know whether it’s just me or if perhaps everybody else encountering problems
    with your blog. It seems like some of the text in your posts are running off the
    screen. Can someone else please comment and let me know if this is happening to them as well?

    This may be a issue with my web browser because I’ve had this happen previously.
    Thank you

  207. Aw, this was a really good post. Spending
    some time and actual effort to create a really good article… but what can I say… I procrastinate a lot and never
    manage to get nearly anything done.

  208. Normally I do not read article on blogs, but I wish to
    say that this write-up very compelled me to try and do it!
    Your writing taste has been surprised me. Thanks,
    very nice article.

  209. Oh my goodness! Awesome article dude! Thanks, However I am having difficulties with your RSS. I don’t know why I am unable to subscribe to it. Is there anybody else having similar RSS issues? Anybody who knows the solution can you kindly respond? Thanks!!

  210. Its like you learn my mind! You appear to grasp a lot
    about this, like you wrote the guide in it or something.
    I feel that you just can do with a few percent to pressure the message home a bit, however other than that, this
    is excellent blog. An excellent read. I will certainly be back.

  211. Hi! I’ve been reading your weblog for a while now and finally got the bravery
    to go ahead and give you a shout out from Houston Tx!
    Just wanted to say keep up the good work!

  212. Hello there! This is kind of off topic but I need
    some help from an established blog. Is it difficult to set up your own blog?
    I’m not very techincal but I can figure things out pretty fast.
    I’m thinking about setting up my own but I’m not sure
    where to begin. Do you have any ideas or suggestions?

    Thanks

  213. I believe this is among the such a lot important information for me.
    And i am happy reading your article. However wanna remark
    on few basic things, The site taste is ideal,
    the articles is really excellent : D. Good task, cheers

  214. you are in reality a excellent webmaster.
    The web site loading pace is incredible. It kind of feels that you are
    doing any distinctive trick. Moreover, The contents are masterwork.
    you’ve performed a magnificent activity on this
    topic!

  215. I’ve been surfing online more than 4 hours today, yet I
    never found any interesting article like yours.

    It’s pretty worth enough for me. In my view, if all website
    owners and bloggers made good content as you did, the net will be a lot more useful than ever
    before.

  216. Hello, everything is going fine here and ofcourse every one
    is sharing data, that’s truly excellent, keep up writing.

  217. I’d like to thank you for the efforts you have put in writing this blog.
    I really hope to check out the same high-grade content from you later on as well.
    In fact, your creative writing abilities has inspired me to get my very own website now 😉

  218. You’ve made some decent points there. I looked on the internet to find out more about the issue
    and found most individuals will go along with your views on this website.

  219. Today, I went to the beach front with my children.
    I found a sea shell and gave it to my 4 year old daughter
    and said “You can hear the ocean if you put this to your ear.” She placed
    the shell to her ear and screamed. There was a hermit crab inside and it pinched her ear.

    She never wants to go back! LoL I know this is totally
    off topic but I had to tell someone!

  220. Hey just wanted to give you a quick heads up. The words in your content seem to
    be running off the screen in Chrome. I’m not sure if this
    is a formatting issue or something to do with browser compatibility but I thought I’d
    post to let you know. The style and design look great
    though! Hope you get the problem resolved soon. Many thanks

  221. Heya just wanted to give you a quick heads up and let you know a few of
    the pictures aren’t loading correctly. I’m not sure why
    but I think its a linking issue. I’ve tried it in two different internet browsers and both show the same outcome.

  222. hello there and thank you for your info – I’ve certainly
    picked up something new from right here. I did however expertise some technical points using
    this website, since I experienced to reload the site many
    times previous to I could get it to load properly.
    I had been wondering if your web hosting is OK? Not that I’m complaining,
    but sluggish loading instances times will sometimes affect your placement in google and could damage your high-quality score
    if ads and marketing with Adwords. Anyway I am
    adding this RSS to my email and could look out for much more of your respective fascinating content.

    Make sure you update this again soon.

  223. Hi there, just became alert to your blog through Google, and found that it’s truly informative. I am going to watch out for brussels. I will be grateful if you continue this in future. Many people will be benefited from your writing. Cheers!

  224. I have discovered some essential things through your blog post post. One other point I would like to convey is that there are lots of games out there designed specifically for preschool age youngsters. They consist of pattern acceptance, colors, creatures, and shapes. These usually focus on familiarization rather than memorization. This makes little kids occupied without experiencing like they are learning. Thanks

  225. I really love your blog.. Great colors & theme. Did you make this site yourself?
    Please reply back as I’m wanting to create my own personal website and
    would love to find out where you got this from or exactly what the
    theme is named. Thank you!

  226. Excellent beat ! I would like to apprentice whilst you amend your site, how can i subscribe for a blog site?
    The account helped me a appropriate deal. I had
    been tiny bit familiar of this your broadcast offered
    vivid transparent concept

  227. It’s really very difficult in this busy life to listen news
    on TV, therefore I simply use the web for that reason, and obtain the latest information.

  228. Have you ever considered about adding a little bit more
    than just your articles? I mean, what you say is valuable and everything.
    However think of if you added some great pictures
    or video clips to give your posts more, “pop”! Your content is excellent but with
    images and videos, this site could certainly be
    one of the best in its niche. Fantastic blog!

  229. Heya! I just wanted to ask if you ever have any problems with hackers?
    My last blog (wordpress) was hacked and I ended up losing a few months of hard
    work due to no backup. Do you have any methods to
    prevent hackers?

  230. Hey! I know this is kinda off topic nevertheless I’d
    figured I’d ask. Would you be interested in exchanging links or
    maybe guest writing a blog post or vice-versa?
    My site covers a lot of the same subjects as yours and I feel we could greatly benefit from each other.
    If you might be interested feel free to shoot me an e-mail.
    I look forward to hearing from you! Awesome blog by
    the way!

  231. After I originally commented I appear to have clicked the -Notify me when new
    comments are added- checkbox and from now on every time a
    comment is added I recieve four emails with the same comment.
    There has to be an easy method you can remove me from that service?
    Cheers!

  232. Wow that was strange. I just wrote an extremely long
    comment but after I clicked submit my comment didn’t appear.
    Grrrr… well I’m not writing all that over again. Anyways,
    just wanted to say fantastic blog!

  233. Hello, i read your blog from time to time and i own a similar one and i was just wondering if you get a lot of spam
    responses? If so how do you protect against it, any plugin or anything you can recommend?
    I get so much lately it’s driving me insane so any support is very much appreciated.

  234. Hi! I could have sworn I’ve been to this site before
    but after checking through some of the post I realized it’s new to
    me. Anyways, I’m definitely delighted I found it and I’ll be bookmarking
    and checking back often!

  235. Please let me know if you’re looking for a article author for your weblog.
    You have some really good articles and I think I would be a
    good asset. If you ever want to take some of the load off, I’d really like to write
    some content for your blog in exchange for a link back
    to mine. Please shoot me an e-mail if interested.

    Regards!

  236. An impressive share! I’ve just forwarded this onto a friend who was conducting a
    little homework on this. And he actually bought me breakfast
    due to the fact that I stumbled upon it for him…
    lol. So let me reword this…. Thanks for the meal!! But yeah,
    thanks for spending time to discuss this topic here
    on your site.

  237. An additional issue is that video gaming has become one of the all-time most important forms of excitement for people of every age group. Kids enjoy video games, and also adults do, too. The XBox 360 has become the favorite gaming systems for people who love to have a lot of video games available to them, along with who like to play live with other people all over the world. Thanks for sharing your notions.

  238. Every weekend i used to pay a quick visit this web site, because i wish for
    enjoyment, for the reason that this this website conations actually nice funny stuff
    too.

  239. An impressive share! I have just forwarded this onto
    a co-worker who was conducting a little homework on this.
    And he actually ordered me breakfast due to the fact that I stumbled upon it for him…

    lol. So let me reword this…. Thank YOU for the meal!!
    But yeah, thanks for spending time to discuss this topic here on your blog.

  240. I am curious to find out what blog system you have been using? I’m having some small security problems with my latest website and I’d like to find something more secure. Do you have any solutions?

  241. With havin so much written content do you ever run into any problems of plagorism or copyright
    violation? My website has a lot of unique content I’ve either created myself or
    outsourced but it appears a lot of it is popping it up all over
    the web without my agreement. Do you know any solutions to help protect against content from being stolen? I’d truly appreciate it.

  242. This is a very good tip particularly to those new to
    the blogosphere. Brief but very precise info… Thanks for sharing
    this one. A must read post!

  243. Hi! I’ve been reading your weblog for some time now and finally got
    the bravery to go ahead and give you a shout out from Porter Texas!

    Just wanted to tell you keep up the excellent
    job!

  244. Its like you read my mind! You seem to know so much about this, like you wrote the book in it or something.
    I think that you could do with some pics to drive the message home a little
    bit, but other than that, this is fantastic blog. An excellent read.
    I’ll certainly be back.

  245. Oh my goodness! Impressive article dude! Thank you so much,
    However I am having difficulties with your RSS. I don’t understand the reason why I am unable to join it.
    Is there anyone else getting identical RSS issues? Anyone that
    knows the solution can you kindly respond?
    Thanks!!

  246. This is the right site for anyone who hopes to understand this topic.

    You realize so much its almost hard to argue with you (not that I actually will need to…HaHa).
    You certainly put a brand new spin on a topic which has been written about for decades.
    Wonderful stuff, just excellent!

  247. Hey I know this is off topic but I was wondering if
    you knew of any widgets I could add to my blog that automatically tweet my
    newest twitter updates. I’ve been looking for a
    plug-in like this for quite some time and was hoping maybe you would have
    some experience with something like this. Please let me know if you run into anything.
    I truly enjoy reading your blog and I look forward to your new updates.

  248. Just want to say your article is as astonishing. The clearness in your post is simply great and i could assume you are an expert on this subject. Well with your permission allow me to grab your feed to keep up to date with forthcoming post. Thanks a million and please carry on the rewarding work.

  249. After looking over a handful of the blog posts on your site, I really like your technique of writing a blog.

    I saved as a favorite it to my bookmark webpage list and will
    be checking back in the near future. Please visit my web
    site too and let me know what you think.

  250. Hey, I think your site might be having browser compatibility issues.
    When I look at your blog in Safari, it looks fine but when opening in Internet Explorer, it has some overlapping.
    I just wanted to give you a quick heads up!

    Other then that, fantastic blog!

  251. Definitely believe that which you said. Your favorite reason appeared to be on the web the easiest thing to be aware of. I say to you, I certainly get irked while people think about worries that they just do not know about. You managed to hit the nail upon the top as well as defined out the whole thing without having side-effects , people could take a signal. Will probably be back to get more. Thanks

  252. I’m curious to find out what blog platform you have been using?
    I’m experiencing some small security issues with my latest website and I’d like to find something more safe.
    Do you have any recommendations?

  253. I am no longer positive where you are getting
    your info, but great topic. I must spend some time finding out much more or understanding more.
    Thanks for excellent information I was looking for this info for my mission.

  254. Thanks for the marvelous posting! I definitely enjoyed reading it, you’re a great author.
    I will make certain to bookmark your blog and may come back down the road.
    I want to encourage continue your great writing, have a nice
    holiday weekend!

  255. I simply could not go away your site prior to suggesting that
    I actually loved the standard info an individual provide on your guests?
    Is gonna be again ceaselessly to check up on new posts

  256. I do believe all the concepts you have introduced to your post.
    They are very convincing and can definitely work.
    Still, the posts are very quick for novices. Could you please extend them a bit
    from next time? Thank you for the post.

  257. Your style is so unique compared to other folks I have read stuff from.

    Thank you for posting when you’ve got the opportunity, Guess I will just bookmark
    this web site.

  258. It is in reality a great and helpful piece of information. I am glad that you simply shared this helpful info with us.
    Please stay us up to date like this. Thanks
    for sharing.

  259. Appreciating the time and energy you put into your website
    and in depth information you present. It’s good to come across a blog every once in a while that isn’t the same outdated rehashed information. Great read!
    I’ve saved your site and I’m including your RSS feeds to my Google account.

  260. Greetings from Carolina! I’m bored to death at work so I decided to check
    out your blog on my iphone during lunch break. I really
    like the knowledge you provide here and can’t
    wait to take a look when I get home. I’m amazed at how
    fast your blog loaded on my cell phone .. I’m not even using WIFI, just 3G ..
    Anyways, wonderful site!

  261. Hi would you mind sharing which blog platform you’re using?
    I’m going to start my own blog in the near future
    but I’m having a tough time making a decision between BlogEngine/Wordpress/B2evolution and Drupal.

    The reason I ask is because your layout seems different then most
    blogs and I’m looking for something completely
    unique. P.S Apologies for getting off-topic but I
    had to ask!

  262. Have you ever thought about including a little bit
    more than just your articles? I mean, what you say
    is valuable and everything. Nevertheless imagine if you added some great photos or video clips to give your posts
    more, “pop”! Your content is excellent but with pics and videos, this website could certainly be one of the
    most beneficial in its field. Fantastic blog!

  263. Do you have a spam issue on this site; I also am a blogger, and I was curious about your
    situation; many of us have created some nice procedures
    and we are looking to swap techniques with others, please shoot
    me an email if interested.

  264. Excellent goods from you, man. I have take into account
    your stuff prior to and you are just extremely fantastic.
    I actually like what you have got right here, really like what you are saying and the
    way in which by which you assert it. You are making it enjoyable and you continue to care for to stay it wise.
    I can not wait to read much more from you. That is really a wonderful
    web site.

  265. Hi! This is my first comment here so I just wanted to give a quick shout out and say I truly
    enjoy reading your articles. Can you suggest any other
    blogs/websites/forums that go over the same subjects?
    Thanks!

  266. Right here is the right website for anyone who hopes to understand this topic.
    You know a whole lot its almost tough to argue with you (not that I actually would want to…HaHa).
    You certainly put a new spin on a topic that’s been written about for decades.

    Excellent stuff, just excellent!

  267. I’m really loving the theme/design of your site. Do you ever
    run into any internet browser compatibility issues? A few of my blog audience have complained about my site not
    working correctly in Explorer but looks great in Safari.
    Do you have any suggestions to help fix this problem?

  268. What’s Going down i am new to this, I stumbled upon this I’ve discovered It positively helpful
    and it has aided me out loads. I’m hoping to
    contribute & assist different users like its aided me.

    Good job.

  269. Aw, this was an incredibly good post. Finding the
    time and actual effort to produce a great article… but what can I say… I procrastinate
    a whole lot and don’t seem to get nearly anything done.

  270. We’re a gaggle of volunteers and starting a new scheme in our community.
    Your site provided us with valuable information to work
    on. You have done an impressive task and our whole group shall be grateful to you.

  271. I like the valuable info you provide in your articles.
    I’ll bookmark your blog and check again here frequently.
    I’m quite sure I’ll learn many new stuff right here!
    Best of luck for the next!

  272. Hey There. I found your blog using msn. This is an extremely well written article.
    I will be sure to bookmark it and come back to read
    more of your useful information. Thanks for the post. I will definitely comeback.

  273. Thanks on your marvelous posting! I genuinely enjoyed reading it, you happen to be a great author.I will
    be sure to bookmark your blog and will come back in the future.

    I want to encourage you to continue your great writing, have
    a nice weekend!

  274. Amazing blog! Do you have any tips for aspiring writers?
    I’m hoping to start my own blog soon but I’m a
    little lost on everything. Would you advise starting with
    a free platform like WordPress or go for a paid option? There are so many options out there that I’m
    totally confused .. Any ideas? Thanks!

  275. Thanks for finally talking about >Thử điểm lại quan điểm
    lịch sử và văn hoá trong tác phẩm – ILIMOCHAMPA <Liked it!

  276. I don’t even know how I ended up here, but I thought this
    post was great. I don’t know who you are but definitely you’re going to a famous blogger if you are not already 😉
    Cheers!

  277. Greetings! This is my 1st comment here so I
    just wanted to give a quick shout out and say I truly enjoy reading through your articles.
    Can you recommend any other blogs/websites/forums that deal with
    the same subjects? Appreciate it!

  278. No matter if some one searches for his required thing, so he/she needs to be available that in detail, thus that thing is maintained over here.

  279. Hey I know this is off topic but I was wondering if you knew of any widgets I could add to my blog that automatically tweet my
    newest twitter updates. I’ve been looking for a plug-in like this for quite some time and was hoping maybe you would have some experience with something
    like this. Please let me know if you run into anything.
    I truly enjoy reading your blog and I look forward to your new updates.

  280. you are really a excellent webmaster. The website loading pace is incredible.
    It kind of feels that you are doing any unique trick.
    Furthermore, The contents are masterwork.
    you have done a wonderful task in this topic!

  281. Excellent way of explaining, and pleasant post to obtain information about my presentation focus, which i am going to convey in college.

  282. You actually make it seem so easy with your presentation but I find this topic to be
    really something that I think I would never understand. It seems too complicated
    and very broad for me. I am looking forward for your next post, I will try to get the hang of it!

  283. Good day! I know this is somewhat off topic but I was wondering
    which blog platform are you using for this website? I’m getting tired of WordPress because I’ve had problems with hackers and I’m looking at options for another platform.
    I would be fantastic if you could point me in the direction of
    a good platform.

  284. If some one needs expert view regarding blogging then i advise him/her to go to see this web site, Keep up the fastidious work.

  285. This is a great tip particularly to those new to the blogosphere.
    Simple but very accurate information… Thank you for sharing this
    one. A must read article!

  286. I’ve learn some good stuff here. Definitely price bookmarking for revisiting.
    I surprise how much effort you put to create this type of magnificent informative website.

  287. Heya i am for the first time here. I came across this board and I
    find It really useful & it helped me out much. I hope to give something
    back and help others like you aided me.

  288. Heya just wanted to give you a brief heads up and let you know
    a few of the pictures aren’t loading correctly. I’m not
    sure why but I think its a linking issue. I’ve tried it in two
    different browsers and both show the same outcome.

  289. I think the admin of this web site is actually working hard for his web page, as here every material is quality based
    data.

  290. Howdy! This is my first visit to your blog!

    We are a group of volunteers and starting a new project in a community in the same niche.
    Your blog provided us beneficial information to work on. You have done
    a wonderful job!

  291. I really like what you guys are usually up too.
    This kind of clever work and exposure! Keep up the superb works
    guys I’ve incorporated you guys to blogroll.

  292. I’m really impressed together with your writing abilities as neatly
    as with the structure on your blog. Is this a paid theme
    or did you customize it your self? Anyway keep up the nice
    high quality writing, it’s uncommon to look a great weblog like this one these days..

  293. We are a gaggle of volunteers and opening a new scheme in our community.
    Your website offered us with helpful information to work on. You’ve performed an impressive
    task and our whole group shall be thankful to you.

  294. Howdy just wanted to give you a quick heads up and let you
    know a few of the images aren’t loading properly. I’m not sure why but I
    think its a linking issue. I’ve tried it in two different browsers and both show the same results.

  295. Heya! I realize this is somewhat off-topic however I needed to
    ask. Does operating a well-established website such as yours require a lot of work?
    I’m completely new to operating a blog however I do write in my journal every day.
    I’d like to start a blog so I can share my own experience and views online.
    Please let me know if you have any kind of
    ideas or tips for brand new aspiring blog owners.
    Thankyou!

  296. Hi, i feel that i noticed you visited my website thus i got here to go back
    the want?.I am trying to find things to enhance my site!I suppose its good enough to make use of some of your ideas!!

  297. Aw, this was an exceptionally good post. Finding the time and actual effort
    to create a great article… but what can I say… I put things off a lot and
    don’t manage to get anything done.

  298. magnificent issues altogether, you just won a brand new reader.

    What may you suggest about your put up that you just made some days ago?
    Any positive?

  299. Somebody necessarily assist to make seriously posts I
    might state. That is the first time I frequented your website page and
    thus far? I amazed with the analysis you made to make this actual submit extraordinary.
    Great activity!

  300. Hi, i think that i saw you visited my site so i came to “return the favor”.I’m
    attempting to find things to improve my website!I suppose its
    ok to use a few of your ideas!!

  301. you are actually a good webmaster. The site loading pace is amazing.
    It seems that you are doing any distinctive
    trick. Moreover, The contents are masterpiece. you have performed a great task on this topic!

  302. of course like your web site however you
    have to test the spelling on quite a few of your posts. Many of them are rife with spelling problems and I to find it very troublesome to
    inform the truth on the other hand I will definitely come again again.

  303. great put up, very informative. I’m wondering why the opposite experts of this sector do not notice this.
    You should continue your writing. I am confident, you’ve a great readers’ base
    already!

  304. I have read so many content concerning the blogger lovers but this piece of writing is genuinely a good post, keep it up.

  305. Greetings from Los angeles! I’m bored at work so I decided to browse your blog
    on my iphone during lunch break. I really like the info you provide here and
    can’t wait to take a look when I get home. I’m shocked at
    how fast your blog loaded on my phone .. I’m not even using WIFI, just 3G ..
    Anyways, very good blog!

  306. I do accept as true with all the ideas you’ve presented for your post.
    They’re very convincing and can certainly work. Nonetheless, the posts are too brief for starters.
    May just you please lengthen them a bit from subsequent time?

    Thank you for the post.

  307. Hey I know this is off topic but I was wondering if
    you knew of any widgets I could add to my blog that automatically tweet my newest twitter updates.
    I’ve been looking for a plug-in like this for quite
    some time and was hoping maybe you would have some experience with something like this.
    Please let me know if you run into anything. I truly enjoy reading your blog and I look forward to your new updates.

  308. I got this web site from my buddy who informed me about this web page and now
    this time I am browsing this website and reading very informative articles or reviews here.

  309. I think what you posted was very logical. But, consider this, what if you typed a catchier post
    title? I ain’t suggesting your content isn’t good., but suppose you
    added something to possibly get people’s attention? I mean Thử điểm lại quan điểm lịch sử và văn hoá trong
    tác phẩm – ILIMOCHAMPA is kinda boring. You could glance at Yahoo’s home page and watch how they write post headlines to get people
    interested. You might add a related video or a pic or two to get people excited about everything’ve got to say.
    In my opinion, it might make your website a little bit
    more interesting.

  310. Today, while I was at work, my cousin stole my apple ipad and tested to see if it can survive a 25 foot drop,
    just so she can be a youtube sensation. My apple ipad is now destroyed and she
    has 83 views. I know this is entirely off topic but I had to
    share it with someone!

  311. Its like you read my thoughts! You appear to grasp so much about this, such as you wrote the e book
    in it or something. I think that you just could do with some
    % to force the message house a little bit, however instead of that, that is
    wonderful blog. A great read. I will definitely be back.

  312. hello there and thank you for your info – I’ve definitely picked up something new from right here.

    I did however expertise some technical points using this website, as I experienced to reload the site a lot of times previous to
    I could get it to load properly. I had been wondering if your
    web host is OK? Not that I am complaining, but slow loading instances
    times will sometimes affect your placement in google and can damage your high-quality
    score if advertising and marketing with Adwords.
    Well I am adding this RSS to my e-mail and could look out for much more of your respective intriguing content.

    Ensure that you update this again very soon.

  313. It is appropriate time to make some plans for the future and it is time to be happy.
    I have read this submit and if I may just I desire to counsel you few attention-grabbing issues or tips.
    Perhaps you could write next articles referring to this article.
    I want to learn even more issues about it!

  314. Hurrah! Finally I got a weblog from where I be able to really obtain valuable data concerning my study
    and knowledge.

  315. Spot on with this write-up, I honestly believe that this
    amazing site needs a lot more attention. I’ll probably be returning to read more, thanks for the advice!

  316. Today, I went to the beach with my children. I found a sea shell and gave
    it to my 4 year old daughter and said “You can hear the ocean if you put this to your ear.” She put the shell to her ear and screamed.
    There was a hermit crab inside and it pinched her ear.
    She never wants to go back! LoL I know this is entirely off topic but I had to
    tell someone!

  317. I know this web site presents quality dependent
    articles and additional material, is there any other web site
    which offers such things in quality?

  318. You really make it appear so easy along with your presentation however I find this topic to be actually
    something that I feel I would by no means understand.

    It sort of feels too complex and extremely vast for me.
    I am looking ahead in your next put up, I’ll attempt to
    get the cling of it!

  319. Hi, I do believe this is a great site. I stumbledupon it 😉 I may come back yet again since i have book-marked it.
    Money and freedom is the greatest way to change, may you be rich and continue to guide other people.

  320. Attractive section of content. I just stumbled upon your
    site and in accession capital to assert that I get in fact enjoyed account your blog posts.

    Any way I’ll be subscribing to your augment and even I achievement you access consistently rapidly.

  321. Hello there, I found your website via Google at the same time as
    searching for a similar subject, your web site got
    here up, it seems to be good. I have bookmarked it in my google
    bookmarks.
    Hello there, simply became alert to your blog through Google, and located
    that it is really informative. I’m gonna watch out for
    brussels. I’ll appreciate when you proceed this in future.
    Numerous folks shall be benefited out of your writing.
    Cheers!

  322. Hello, i think that i saw you visited my website so i came to “return the favor”.I’m attempting to find
    things to enhance my website!I suppose its ok to use
    a few of your ideas!!

  323. Aw, this was an incredibly nice post. Finding the time
    and actual effort to generate a great article… but what can I
    say… I hesitate a whole lot and never seem to get anything done.

  324. Hi there, I think your blog could be having web browser compatibility problems.
    When I look at your site in Safari, it looks fine but when opening in Internet Explorer, it has some overlapping issues.
    I simply wanted to give you a quick heads up! Aside from that,
    great website!

  325. Hello! Do you know if they make any plugins to safeguard against
    hackers? I’m kinda paranoid about losing everything I’ve worked hard on. Any tips?

  326. you’re truly a good webmaster. The website loading velocity is amazing.

    It kind of feels that you are doing any distinctive trick.
    In addition, The contents are masterpiece. you’ve performed a wonderful activity in this topic!

  327. Hi there to all, how is all, I think every one is getting more from this web site, and your views are good in support of new people.

  328. Its such as you learn my thoughts! You seem to know a lot
    about this, like you wrote the guide in it or something.
    I feel that you just can do with a few % to force the message
    house a bit, however other than that, that is magnificent blog.
    A great read. I’ll definitely be back.

  329. Hey There. I found your blog the use of msn. That is an extremely well written article.
    I’ll be sure to bookmark it and return to learn more of your helpful info.
    Thanks for the post. I will definitely comeback.

  330. Hello! Do you know if they make any plugins to protect against hackers?

    I’m kinda paranoid about losing everything I’ve worked hard on.
    Any recommendations?

  331. Pretty part of content. I simply stumbled upon your web site and in accession capital to
    say that I get in fact enjoyed account your weblog posts.
    Any way I will be subscribing on your feeds and even I fulfillment you get
    right of entry to persistently quickly.

  332. Hi there mates, how is everything, and what you would
    like to say about this paragraph, in my view its really amazing
    in support of me.

  333. My brother recommended I might like this web site.
    He was totally right. This post actually made my day. You can not imagine
    just how much time I had spent for this information! Thanks!

  334. Hi, I do think this is an excellent web site. I stumbledupon it
    😉 I will revisit once again since i have saved as a favorite it.
    Money and freedom is the best way to change,
    may you be rich and continue to help other people.